Hiểu thực tạiTôi chiêm nghiệm

Bàn về ẩn ức (3): Hình mẫu làm nảy sinh ẩn ức như thế nào

70d43e7cjw1ehkkhw6oyuj218g0r5aii

Đọc phần 1phần 2 trước khi đi tiếp

IV. HÌNH MẪU LÀM NẢY SINH ẨN ỨC NHƯ THẾ NÀO?

Sẽ không sao nếu hình mẫu chỉ quy định quyền, nghĩa vụ và nguyên tắc hành xử trong một số trường hợp cụ thể của người được cài đặt. Tuy nhiên, nếu hình mẫu qui định cả cảm xúc và tính cách, thì ẩn ức chắc chắn sẽ tích lũy dần theo thời gian. Để hiểu vì sao, ta hãy trở lại với câu hỏi cũ: ẩn ức là gì?

Như định nghĩa đưa ra ở đầu bài, thì ẩn ức là những cảm xúc xuất hiện lặp đi lặp lại, bị dồn nén và che giấu trong nội tâm thay vì chuyển hóa thành hành động hoặc ngôn ngữ. Nó giống như một điểm tắc nghẽn chặn ngang dòng sông cảm xúc, khiến nước sông bị ứ đọng, từ đó dần biến tính, bốc mùi và vẩn đục. Điểm tắc nghẽn đó có thể xuất hiện vì nhiều nguyên nhân. Các lỗi tư duy do trí tuệ kém cỏi, hoặc do thông tin bị bóp méo khi đi qua các màng lọc tâm trí cung cấp những nguyên nhân gián tiếp, theo đó việc xử lý thông tin không hiệu quả khiến vấn đề tồn đọng, lặp đi lặp lại liên tục, và từ đó cảm xúc tiêu cực tích dồn. Trong trường hợp này, dòng chảy cảm xúc bị vẩn đục dần dần, các chất cặn tích lũy dần theo thời gian, và điểm nghẽn sẽ hình thành ở nơi có chướng ngại vật lớn nhất.

Trong khi đó, các hình mẫu qui định tính cách và cảm xúc lại là một nguyên nhân trực tiếp hơn hẳn. Hình mẫu chẳng khác gì một con đập chắn ngang dòng chảy cảm xúc tự nhiên. Nó quyết định tình cảm nào được chảy tiếp, còn tình cảm nào phải bị chặn lại. Nếu cần tăng sức mạnh của vài tình cảm nhất định – như lòng căm thù giặc, lòng tham lợi nhuận hoặc nỗi sợ hệ thống, cái đập sẽ bóp nghẹt dòng sông cảm xúc bằng những lớp màng lọc tâm trí dày đặc, để khiến những cảm xúc tích cực bị chặn lại, còn nhóm cảm xúc tiêu cực cần thiết sẽ chảy xiết hơn. Sau đó, một lớp màng lọc tâm trí khác sẽ nhuộm cho dòng cảm xúc xám xịt ấy một lớp phẩm màu ý thức hệ, để tâm trí chúng ta chấp nhận và ca ngợi nó một cách dễ dàng. Chẳng hạn, nhờ thuốc nhuộm của ý thức hệ, nỗi sợ hệ thống sẽ được gọi là “đạo”, lòng tham lợi nhuận sẽ được coi là “ý chí tiến thủ”, còn lòng căm thù giặc được coi như “lòng yêu nước”.

Ở đây cần nói rõ một điểm. Tôi biết nhiều bạn vẫn ảo tưởng rằng khi họ bắt chước một hình mẫu, họ sẽ có được những cảm xúc mà hình mẫu đó khoe khoang. Tất cả những nhà cải cách giáo dục đầy nhiệt huyết ở Việt Nam cũng ảo tưởng rằng khi họ cài đặt một hình mẫu cảm xúc cho con nít, họ có thể “giáo dục” chúng thành những vĩ nhân biết yêu nước, yêu tự do, yêu nhân loại và rung động trước cái đẹp, như thể nhân cách và cảm xúc là những máy móc có thể cài vào đầu. Nhiều vị trong số này đang chết mê chết mệt mấy màn “giáo dục nhân cách”, “giáo dục yêu nước” của Nhật và Do Thái. Vâng, cả hai dân tộc này đều có truyền thống giáo dục cảm xúc theo kiểu cài đặt hình mẫu, và cả hai đều khét tiếng trong lịch sử như là bọn vô cảm máu lạnh. Họ không hiểu rằng các bộ màng lọc thông tin không thể “sản xuất” ra cảm xúc, chúng chỉ có thể bóp méo, siết chặt hoặc nhuộm màu những tình cảm sẵn có thôi. Hình mẫu, hay hệ thống màng lọc thông tin tạo thành nhân cách giả, chỉ là một cái đập nước chứ không phải cơn mưa. Nếu nền giáo dục muốn phát triển cảm xúc và nhân cách cho trẻ em, nó phải làm việc đó thông qua nghệ thuật chứ không phải các bài giảng đạo đức. Mà nên nhớ rằng nơi nào nghệ thuật nở hoa, nơi đó những hình mẫu quy định cảm xúc sẽ sụp đổ. Mưa xuống, và cái đập bị vỡ khi dòng tuần hoàn cảm xúc được khơi thông.

Trong những lý do của ẩn ức, thì hình mẫu là lý do đặc biệt nguy hiểm.

Thứ nhất, vì có bản chất là một con đập chắn ngang dòng cảm xúc tực nhiên, nó tạo ra ẩn ức một cách trực tiếp và tất yếu.

Thứ hai, trong khi hình mẫu không tạo ra cảm xúc, mà chỉ có công dụng ức chế và nhuộm màu cho cảm xúc, nó lại luôn hiện diện trong mắt chúng ta như một cuộc triển lãm hào nhoáng của những cảm xúc cao đẹp hoặc say mê, đáng tôn vinh hoặc theo đuổi. Xã hội, truyền thông đại chúng và văn hóa nhảm dí vào mặt chúng ta vầng hào quang của đủ thứ hình mẫu cả cũ lẫn mới: nerd rởm, geek rởm, lightworker, activist, tomboy, nghệ sĩ đương đại, nhân sĩ mở miệng, soái ca… Hãy dán một trong những từ này trước tên của bạn, và thiên hạ sẽ lập tức nghĩ bạn là kẻ đa cảm đa tình. Còn nếu bạn từ chối gò mình để trở thành một số hình mẫu mà bạn bè rủ gia nhập – như nhà từ thiện, activist, nhân sĩ mở miệng hoặc lightworker, họ sẽ rất nhanh coi bạn như đồ vô cảm. Bằng cách đó, hệ thống hình mẫu khiến cảm xúc giả chiếm chỗ của cảm xúc thật trong định nghĩa chung của toàn xã hội. Khi xã hội không còn công nhận sự tồn tại của những cảm xúc tự nguyện và tự nhiên nữa, mà chỉ tôn vinh việc đóng kịch, thì xã hội sẽ trở thành guồng máy sản xuất uẩn ức trong toàn dân.

Thứ ba, vì những hình mẫu kể trên đôi lúc gắn liền với một nghề nghiệp, một vai trò trong các mối quan hệ cá nhân hoặc trong xã hội, nó làm ẩn ức lây lan rộng khắp trong những địa bàn này. Chẳng hạn, bởi xu hướng ngôn tình đang lên, nhiều nữ nhi quyết liệt kì vọng rằng trong quan hệ lứa đôi, người yêu phải hành xử như các soái ca hộc máu. Những mốt tân thời khác khiến thiên hạ tâm niệm rằng người tu tập thì phải nhịn cơn tức hơn cả nhịn ăn thịt, dân thì phải đi biểu tình chống cái gì đó, trí thức thì phải đau đời đến mất ngủ, nghệ sĩ thì phải bệnh hoạn quằn quại, con chiên thì phải dằn vặt tội lỗi, còn gái cấp cao thì phải vô dụng và rành chuyện đấu đá hậu cung… Đấy, các xu hướng hình mẫu đang biến ẩn ức thành tiêu chuẩn xã hội trong đủ thứ tư cách, lĩnh vực và ngành nghề. Người thức thời là phải đua nhau học cách ẩn ức sao cho sang, và phải rủ nhau, hoặc ép nhau, rước vào thân thật nhiều ẩn ức. Còn nếu bạn chẳng có ẩn ức gì cả, thì người ta sẽ cho bạn là kẻ không sâu sắc, vô cảm, vô đạo, lỗi thời. Gần đây, người ta đã chỉ trao giải Nobel văn học cho những tác phẩm khoe khoang ẩn ức. Còn thứ văn học giàu cái đẹp hơn ẩn ức thì đã bị gạt hẳn khỏi dòng “văn học hàn lâm”, như thể đã hàn lâm thì phải xấu, bệnh hoạn, đau đời, và quan trọng nhất là phải khó hiểu.

Bạn có nghĩ nhân loại đang bị thần kinh không?

Trong kì sau, chúng ta sẽ điểm mặt các xu hướng xã hội chuyên ca ngợi ẩn ức, cùng các nhóm hình mẫu cảm xúc bệnh hoạn mà chúng lây truyền.

Còn bây giờ, hãy vui cười và giữ mình nguyên bản.

 

Share
Share:

Leave a reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *