Sáng tácTản văn

Đối mặt với bóng tối (2): Bộ sơ đồ và dấu hiệu để định vị bóng tối

batman_in_lights_by_mamonna

Đọc các phần trước: Phần 1


 

 2. Xác định vị trí của bóng tối

Khi đã thống nhất rằng bóng tối là một môi trường, trong đó quá trình lưu chuyển thông tin của chúng ta không thể diễn ra một cách thuận lợi, ta sẽ phải đặt ra câu hỏi tiếp theo: đâu là bóng tối? Làm thế nào để nhận diện bóng tối? Và bóng tối có thể đến từ đâu?

Để tiện trả lời những câu hỏi này, trước tiên, ta hãy thử tóm tắt quá trình lưu chuyển thông tin của mỗi cá nhân bằng một sơ đồ đơn giản.

mo-hinh

Trong sơ đồ này, quá trình xử lí thông tin diễn ra giữa hai đối tượng, là cá nhân và môi trường. Cá nhân tiếp nhận thông tin từ môi trường, giải mã, sắp xếp và xử lí nó trong tâm trí của bản thân, rồi lại mã hóa thông tin mà mình định xuất ra thành ngôn ngữ và hành động để gửi tới phần môi trường cần tác động. Rồi cứ như thế, vòng tuần hoàn thông tin tiếp tục lặp lại, bắt đầu bằng việc môi trường xuất hiện các phản hồi với hành động, lời nói, và cá nhân tiếp tục thu nhận, giải mã các phản hồi mà môi trường đưa ra.

Trên sơ đồ, mỗi biển cấm màu đỏ tượng trưng cho một thời điểm trong quá trình xử lí thông tin, khi mà việc lưu chuyển thông tin có thể bị gián đoạn. Nói cách khác, các biển cấm này đánh dấu các điểm có thể xuất hiện bóng tối.

Để dễ hình dung sự hiện diện trong thực tế của các vùng tối cản trở quá trình lưu chuyển thông tin, chúng ta hãy cùng điểm qua bản chất thật của từng “biển cấm” nêu trên, lần lượt theo chiều từ trái sang phải.

Biển cấm số 1 đánh dấu trường hợp ta không thể tiếp nhận thông tin từ môi trường. Quá trình tiếp nhận thông tin không hề diễn ra, do bóng tối tồn tại ngay trong môi trường của nguồn tin, khiến nguồn tin và ta bị phân thành hai miền hoàn toàn biệt lập. Trong trường hợp này, bóng tối có thể hiện diện dưới dạng những rào cản vật lí (như bức tường cách âm), rào cản cơ chế (như hệ thống kiểm duyệt), rào cản thời gian (như việc thông tin hủy lịch bay tới trễ), rào cản từ quyết định của các yếu tố trong môi trường (như việc nguồn tin từ chối trao đổi thông tin với ta), hay rào cản tiếng ồn (như tình trạng nhiễu loạn thông tin, hoặc trường hợp nguồn tin nói dối)…

Biển cấm số 2 đánh dấu trường hợp quá trình tiếp nhận thông tin diễn ra, nhưng ta không thể giải mã thông tin thu được một cách chính xác. Trong trường hợp này, bóng tối giống như một lăng kính ngăn ta nhìn thế giới một cách trực tiếp và trung thực, bằng cách chặn thông tin hoặc bóp méo thông tin. Nó có thể hiện diện dưới dạng các rào cản ngôn ngữ (như ngoại ngữ, phương ngữ, chuyên ngữ hoặc văn hóa giao tiếp), rào cản trình độ và đẳng cấp (như sự hạn chế về mặt trình độ khiến cháu Nobita học lớp 3 không hiểu bài giảng về vật lí lượng tử), hoặc rào cản tâm lí và tư duy (như trường hợp cháu Doraemon – người xem từ “chuột” là một từ nhạy cảm, và phản ứng với từ này một cách cực đoan do các săng chấn tâm lí nghiêm trọng trong quá khứ)…

Biển cấm số 3 đánh dấu trường hợp có bóng tối chen vào giữa quá trình sắp xếp, lưu trữ và xử lí thông tin diễn ra bên trong tâm trí của ta. Sau khi quá trình giải mã thông tin đầu vào hoàn thành, mẩu tin không nguyên vẹn mà bạn tiếp nhận được, giờ đây, sẽ lại phải đối mặt với nhiều rào cản khác. Trước tiên là rào cản từ các lỗi phân loại (như việc phân loại thông tin xác thực với tin đồn, tin rác, hoặc việc phân các mảng thông tin liên quan đến công việc với các mảng thông tin đời tư). Thứ hai là rào cản từ các lỗi sắp xếp thông tin (như việc sắp xếp các ý kiến và dẫn chứng trong một bài văn, hoặc sắp xếp trình tự của các đầu việc trong nấu nướng). Thứ ba là rào cản từ việc lưu trữ thông tin (như khi bạn quên thông tin, hoặc nhớ thông tin một cách lệch lạc). Thứ tư là rào cản từ việc xử lí thông tin (như khi bạn phạm các lỗi logic trong quá trình xử lí thông tin để xác định vấn đề và tìm giải pháp cho vấn đề, hoặc thậm chí, khi sự chây ỳ từ bóng tối bên trong khiến bạn từ chối xử lí thông tin để tìm giải pháp)… Trong số các loại bóng tối, dường như phần bóng tối được xác định bằng biển cấm số 3 là khó nhận diện và vượt qua hơn cả. Và cũng cần lưu ý rằng trong trường hợp số 3 này, bạn không còn là nạn nhân thụ động của bóng tối nữa: vì bóng tối tồn tại ngay trong tâm trí bạn, nơi mà bất cứ lúc nào bạn cũng có thể chủ động chiếu sáng, giờ bạn đã trở thành một kẻ đồng lõa của bóng tối bên trong.

Biển cấm số 4 đánh dấu trường hợp mà quá trình mã hóa thông tin thành ngôn ngữ hoặc hành động (để gửi tới một đối tượng trong môi trường bên ngoài) của chúng ta làm cho thông tin bị sứt mẻ hoặc bóp méo. Trong trường hợp này, bóng tối có thể xuất phát từ các sai lầm vô ý, nhưng cũng có thể xuất phát từ sự chủ động của chúng ta. Chúng ta có thể vô ý vướng phải những rào cản tương tự các trường hợp ở biển cấm số 2, như rào cản ngôn ngữ, rào cản trình độ hoặc đẳng cấp, hay rào cản tâm lí và tư duy. Tuy nhiên, chúng ta cũng có thể chủ động dựng lên những rào cản kiểm duyệt (như quyết định không truyền thông tin đi), hoặc rào cản tiếng ồn (như nói giảm nói tránh, nói đa nghĩa, nói ẩn dụ, hoặc nói dối). Trong các trường hợp chủ động này, bạn không còn là một nạn nhân thụ động, hoặc một kẻ đồng lõa đáng bị truy cứu trách nhiệm của bóng tối: bạn đã trở thành nguồn gốc của các rào cản làm nảy sinh bóng tối trong môi trường thông tin. Tất nhiên, qua việc xem xét các trường hợp nói giảm nói tránh, nói đa nghĩa và nói ẩn dụ – cả ba đều quen thuộc, hữu ích, cần thiết và mang lại vẻ đẹp cho sinh hoạt ngôn ngữ của chúng ta – ta có thể nhận ra bóng tối không phải lúc nào cũng đáng lên án. Các rào cản thông tin cũng cần thiết cho đời sống ngôn ngữ của con người như bóng tối tự nhiên cần cho một cảnh hoàng hôn đẹp. Trước khi quyết định lên án hoặc sợ hãi bóng tối một cách cực đoan, hãy nhớ rằng quần áo cũng là một loại rào cản thông tin giữ cho da thịt bạn ở trong bóng tối.

Biển cấm số 5 đánh dấu trường hợp mà thông tin xuất phát từ bạn, nay đã được mã hóa thành ngôn ngữ hoặc hành động, không thể được các đối tượng nhận tin. Vì lần này, đến lượt bạn trở thành một nguồn tin trong môi trường, còn người nhận trở thành đối tượng chịu trách nhiệm về việc tiếp nhận, giải mã, phân loại, sắp xếp, xử lí và lưu trữ thông tin, biển cấm số 5 là nơi mà tất cả các loại rào cản từng hiện diện nơi ba biển cấm đầu tiên có cơ hội được tái diễn. Giờ đây, nếu bóng tối có nảy sinh, đến lượt đối tượng này sẽ phải chịu trách nhiệm.

Tôi tin rằng sơ đồ và hệ thống phân loại đơn giản nêu trên sẽ đem lại cho chúng ta nhiều lợi ích thiết thực. Trong sinh hoạt tập thể và đời sống cá nhân, vẫn luôn hiện diện những tình huống buộc chúng ta tự hỏi tại sao thông tin không thể lưu thông một cách trôi chảy và chính xác. Nhiều người mất cả đời để tự hỏi vì sao thiên hạ không hiểu mình, hoặc tại sao mình không hiểu thiên hạ. Nhiều người không biết mình thích gì, có gì, muốn gì, hoặc đang làm gì – nghĩa là mất khả năng truy cập thông tin trong chính tâm trí của bản thân. Nhiều người nghĩ mãi vẫn không xác định được đâu là vấn đề, hoặc xác định được, nhưng không biết đâu là giải pháp cho vấn đề. Nhiều người lặp đi lặp lại lỗi sai trong những công việc đơn giản, không đòi hỏi bất cứ một kĩ năng đặc biệt nào, mà không tìm cách sửa chữa… Vì chúng ta chỉ có thể chủ động tương tác với thế giới thông qua các quyết định, và việc ra quyết định thuộc về đời sống thông tin, từ lăng kính mà tiểu luận này đề nghị bạn đeo, có thể thấy tất cả những tình huống nêu trên đều là hậu quả của việc dòng chảy thông tin bị gián đoạn. Nghĩa là có những rào cản nằm ở đâu đó trong dòng chảy thông tin, để lại đằng sau lưng thứ bóng tối mà chúng ta không hiểu, chúng ta sợ hãi và chúng ta chạy trốn. Nhưng chừng nào ta chưa đối mặt với bóng tối, hoặc chỉ hô hào đối mặt một cách chung chung, bóng tối sẽ vẫn nằm đó và tiếp tục để lại hậu quả. Để thật sự giải quyết được vấn đề, bạn phải phân nhỏ quá trình lưu chuyển của thông tin, xác định xem các rào cản thông tin đang chặn ở những khâu nào trong quá trình, xác định bản chất của từng rào cản và lí do nó nảy sinh, rồi tìm giải pháp để lần lượt xử lí riêng từng cái. Nếu không bắt tay vào làm những việc thực tiễn này, mà bản chất là một cuộc dọn vệ sinh để giúp dòng thông tin lưu thông trôi chảy trở lại, dòng trao đổi – suy nghĩ giữa bạn và những người xung quanh sẽ vẫn tắc, các vấn đề đang đặt ra sẽ vẫn tồn tại, và cùng lắm là được gác lại, để cho thêm trầm trọng hơn nữa, bằng sự lãng quên. Mọi khóa trị liệu, khóa thiền, hoặc khóa dạy thái độ sống tích cực mà bạn tham gia sẽ chẳng cho bạn lợi ích nào, ngoài một liều thuốc giảm đau, tạm thời ru ngủ bạn trong sự lãng quên đó. Hoặc tệ hơn, là một liều thuốc khử mùi, để ngăn bạn nhận ra chính những rác rưởi mắc trong tâm trí mình là cội nguồn của vấn đề, và giờ đang bốc mùi khó chịu.

Trong tinh thần thực tiễn vừa nêu, bản sơ đồ và hệ thống phân loại trên đây cung cấp cho bạn một phương tiện thô sơ để bắt đầu xác định vị trí, bản chất và nguyên nhân của các rào cản thông tin đang gây ra bóng tối. Tất nhiên, nó không đi kèm với bất cứ một phương pháp trị liệu chung chung nào, vì tôi tin rằng không có liều thuốc tiên để giải quyết mọi vấn đề tâm lí trần tục. Toàn bộ công việc bạn cần làm là điều tra để nhìn rõ các rào cản thông tin cụ thể, tìm giải pháp thiết thực cho từng rào cản trong số đó, cho tới khi vấn đề thực tiễn mà bạn mắc phải được xử lí xong.

 

 3. Những dấu hiệu của bóng tối

Giờ đây, mỗi khi nhìn vào một dòng chảy thông tin, chúng ta đã có cách xác định các vị trí mà rào cản thông tin có thể tồn tại, và bóng tối có thể phát sinh. Vậy dựa vào những dấu hiệu nào, ta có thể xác định rằng ở vị trí của một biển cấm bất kì trong năm cái được nêu, dường như đang tồn tại bóng tối?

Hãy quay lại với ví dụ trong mục một, bằng việc tưởng tượng ta là một người tiền sử. Khi bóng tối bao phủ, nó để lại những phản ứng nào trong tâm trí ta?

Trước tiên, phải kể đến sự hoang mang, khi ta không nhìn rõ có gì, hoặc hiểu rõ cái gì đang diễn ra xung quanh mình.

Tiếp theo, là cảm giác suy yếu. Kẻ không nhìn thấy, nên thiếu thông tin, hiển nhiên sẽ bị đặt vào thế yếu hơn trong trò chơi ra quyết định.

Kế tiếp, là cảm giác lệ thuộc. Giờ đây, vì là kẻ yếu, bạn trở nên lệ thuộc vào bất cứ người hoặc vật nào mà bạn có thể bấu víu xung quanh. Ngay cả trong thời đại này, nhiều người vẫn từ chối ra đường một mình vào ban đêm, hay cảm thấy lệ thuộc hơn vào tấm chăn khi tắt đèn so với khi đèn sáng.

Trong toàn bộ quá trình kể trên, trong bạn sẽ dần dâng lên cảm giác sợ hãi và ý muốn trốn chạy – một phản ứng tự nhiên trước mối đe dọa tiềm tàng, mà cho đến nay vẫn được lưu giữ trong bản năng của con trẻ.

Từ bốn phản ứng tâm trí vừa kể, có thể rút ra bốn dấu hiệu nhận diện bóng tối trong một quá trình lưu chuyển thông tin. Một cách giản đơn, bóng tối hiện diện khi trong dòng chảy thông tin đang được xem xét của chúng ta:

1- Có thứ mà bạn chưa thấy, chưa hiểu, chưa nắm bắt được

2- Có thứ làm bạn suy yếu

3- Có thứ làm bạn lệ thuộc

4- Có thứ làm bạn sợ hãi và trốn chạy

Mỗi lần tâm trí bạn rơi vào một trong số bốn trạng thái kể trên, thì khi đó và tại điểm đó, bóng tối cũng có thể đang hiện diện. Trong số này, trạng thái thứ nhất và thứ tư là hai dấu hiệu chắc chắn của bóng tối. Khi bạn không thấy, không hiểu một thứ gì đó, hiển nhiên thứ đó đang bị che phủ bởi bóng tối thông tin. Sự sợ hãi và sự trốn chạy sẽ ngăn bạn tiếp nhận và xử lí thông tin một cách thông minh, nên hiển nhiên tự nó sinh ra bóng tối. Ngay cả tình trạng lệ thuộc – thứ ngăn bạn mở mang số lượng nguồn tin, nơi nhận tin và cách thức xử lí thông tin – cũng có tiềm năng sinh ra bóng tối cho bạn. Và nếu ta đồng ý rằng tình trạng lệ thuộc – tức tình trạng bị giới hạn số lựa chọn – đương nhiên gắn liền với cái giá phải trả cao hơn khi ta lựa chọn, và cùng với đó là nỗi sợ trả giá lớn hơn, ta sẽ buộc phải thừa nhận rằng cảm giác lệ thuộc trong ta là một dấu hiệu rõ ràng của bóng tối.

(còn tiếp)

Bài tập: Chọn một vấn đề thực tiễn mà bạn đang mắc phải. Vẽ sơ đồ mô phỏng dòng chảy thông tin của bạn khi ra từng quyết định liên quan đến vấn đề đó. Trên mỗi sơ đồ, dùng bộ bốn dấu hiệu của bóng tối để xác định các vị trí đang tồn tại rào cản thông tin. Xác định bản chất của rào cản và tìm giải pháp thực tiễn cho mỗi rào cản.

*

Tiểu luận này được phát triển từ giáo trình
một khóa học cũ của Book Hunter.

Mời các bạn tìm các khóa học sắp tới tại ĐÂY.

Share
Share: