Hiểu thực tạiTôi chiêm nghiệmTôi đọc

Đối mặt với bóng tối (4): Phải đứng về phía ánh sáng để tiêu diệt bóng tối?

engel-fantasie-fl-gel-tod-diablo-fantasy-art-schwerter-tyrael-538329

Đọc các phần trước của loạt bài Đối mặt với bóng tối tại ĐÂY


 

2. Ngộ nhận 2: Phải đứng về phía ánh sáng để tiêu diệt bóng tối

“Phải đứng về phía ánh sáng để tiêu diệt bóng tối” là một quan điểm quen thuộc. Chí ít, ta biết rằng quan điểm này chi phối cái nhìn của toàn bộ dân Hồi giáo và Kito giáo ngày tay, tức tổng cộng 56% tổng dân số thế giới. Nhưng bạn có nghĩ 56% nhân loại này ít bị bóng tối chi phối hơn – tức là tỉnh táo hơn, hiểu biết hơn, ít lệ thuộc, sợ hãi và trốn tránh hơn phần còn lại? Hay trong thực tế, chính động lực “tiêu diệt bóng tối” đang biến cả hai cộng đồng này thành những tụ điểm của kiểm duyệt thông tin, lệ thuộc, sợ hãi và tự lừa dối của thế giới?

Phân tích quan điểm này, ta sẽ thấy nó có hai vấn đề. Vấn đề đầu tiên: nó được đặt nền tảng trên một giả định sai lầm, rằng chúng ta có thể tạo ra một thế giới không có bóng tối. Nếu không có giả định này, thì việc “tiêu diệt bóng tối” là một cố gắng hoàn toàn vô nghĩa. Thật vậy, toàn bộ Thiên chúa giáo đang tin tưởng rằng một thế giới không còn bóng tối sẽ mở ra với toàn nhân loại vào Ngày Phán Xét, hoặc chí ít, mở ra với những cá nhân lương thiện khi cuộc sống ở thế giới vật chất qua đi. Nhưng như tôi đã đề cập trong trong những đề mục trước, một thế giới toàn ánh sáng thực ra cũng chẳng khác gì một thế giới toàn bóng tối, vì trong đó, chúng ta chẳng nhìn thấy thứ gì quanh mình. Cần nhớ rằng mắt chúng ta không trực tiếp cảm nhận vật thể, nó chỉ cảm nhận cái bóng của vật thể, sinh ra do các chùm sáng chiếu vào vật bị giữ lại một phần, phần còn lại phản xạ tới mắt. Nếu không có sự đồng tồn của ánh sáng và bóng tối, hiển nhiên thông tin không phát sinh được và mắt không lấy được thông tin, cũng như nếu thiếu số 0 hoặc số 1 trong mã nhị phân thì dữ liệu số không tồn tại và máy tính không hoạt động. Mặt khác, hãy để ý hiện tượng nhiễu xạ ánh sáng – trong đó, nếu ta để hai chùm sáng từ hai nguồn sáng độc lập va chạm nhau, thì ngay cả khi hai nguồn sáng này hoàn toàn giống hệt, ở vùng va chạm cũng sẽ xuất hiện những vân sáng và vân tối đan xen. Nói cách khác, ngay cả ánh sáng đồng nhất va chạm nhau cũng sẽ sinh ra bóng tối. Không đáng ngạc nhiên, khi mọi cảm giác về đường nét và màu sắc đều sinh ra từ bóng tối. Và như vậy, để một thế giới không có bóng tối được tạo ra, ta chỉ có một con đường thôi, là loại bỏ mọi thứ trong thế giới trừ một nguồn sáng duy nhất. Đó là lí do khiến những hệ thống bị ám ảnh về cuộc chiến giữa ánh sáng và bóng tối, dù là hệ thống tôn giáo hay chính trị, đều tất yếu dẫn đến toàn trị. Hẳn nhiên đó là những hệ thống tập quyền đến nghẹt thở – vì chúng không cho phép sự đa dạng, thứ làm phát sinh thông tin; và vì mọi thứ trong những hệ thống này đều được xem là nhiên liệu bị hi sinh để đốt lên một nguồn sáng duy nhất.

Bóng tối vật lí vận hành như thế nào, thì bóng tối thông tin cũng y như vậy. Cần nhớ rằng trong thời đại ngày nay, số lượng rào cản thông tin xuất phát từ vật chất – như khoảng cách địa lí hoặc các bức tường – đang ngày càng giảm bớt tầm quan trọng, và cũng ngày càng yếu đi. Trọng tâm của vấn đề đang chuyển sang các rào cản thông tin xuất phát từ chính thông tin – như các khác biệt ngôn ngữ, tôn giáo, ý thức hệ, học thuyết; như cơ quan kiểm duyệt của hệ thống và các định kiến cá nhân của con người. Ngôn ngữ này làm bóp méo thông tin truyền bằng ngôn ngữ khác, tôn giáo này bài xích tôn giáo khác, học thuyết này phủ nhận học thuyết khác, định kiến này va chạm định kiến khác. Cũng như hai luồng sáng giống hệt nhau tạo ra các vân sáng, vân tối tại vùng giao thoa, thông tin cũng có thể ngăn chặn nhau khi va chạm với nhau trong dòng chảy. Trong một thế giới được tạo thành bởi vô số các dòng chảy thông tin xen kẽ và chồng lấn lên nhau, hầu hết các rào cản thông tin sẽ xuất phát từ chính thông tin, chứ không phải từ sự cách trở vật lí.

Nhưng chớ cho rằng rào cản thông tin là xấu xa và phải dẹp bỏ. Trong thực tế, cũng như mọi hoạt động của máy tính đều bắt nguồn từ sự cách biệt không thể dẹp bỏ giữa số 0 và số 1, toàn bộ tư duy của con người cũng là sản phẩm của các rào cản thông tin. Chính nhờ một hệ thống các rào cản, mà từng khâu trong quá trình tư duy được tiến hành. Ngôn ngữ là một hệ thống rào cản thông tin – hãy nhớ cách nó bắt bạn phân nhỏ thông tin ra thành chủ ngữ, vị ngữ, trạng ngữ. Nhờ hệ thống rào cản, bạn phân loại mọi thông tin mà mình tiếp nhận ra thành đúng – sai, lợi – hại, đẹp – xấu, khôn – ngu… Nhờ hệ thống rào cản, bạn biết thông tin nào là có ích và cần lưu trữ, còn thông tin nào là rác, nên quên đi cho nhẹ đầu. Và tư duy mạch lạc là gì, ngoài việc để thông tin chạy trên những con người ngăn nắp và thông minh, trong khi mọi lề đường, ngã rẽ và đèn giao thông đều có bản chất là các rào cản? Cũng như máu không thể lưu thông thuận lợi trong cơ thể nếu thành mạch máu bị vỡ, nếu hệ thống rào cản thông tin của bạn bị tổn hại, tư duy của bạn sẽ rối rắm, và bạn rơi vào tình trạng hỗn loạn thông tin. Ở đây, ta thấy rằng bóng tối không chỉ cần thiết để làm phát sinh thông tin, nó còn cần thiết để tạo ra những con đường giúp thông tin lưu chuyển.

Từ nhận định này, ta có thể thấy rằng quan điểm “phải đứng về phía ánh sáng để tiêu diệt bóng tối” còn mắc phải một vấn đề nữa. Trong thực tế, chính quan điểm này cũng phát sinh từ một bóng tối nào đó trong tâm trí của người chủ trương. Về mặt cơ chế, nếu không có các rào cản thông tin để dẫn hướng suy nghĩ, người ta không thể suy nghĩ, nên không thể đi đến cái kết luận này. Về mặt dấu hiệu, ta thấy trong quan điểm trên tồn tại cả ba dấu hiệu quan trọng khẳng định sự hiện diện của bóng tối. Thứ nhất, chắc chắn những người theo đuổi chủ trương này phải sợ bóng tối, vì ta chỉ muốn tiêu diệt một thứ khi ta cảm thấy mình bị sự tồn tại của nó đe dọa. Thứ hai, chắc chắn họ phải lệ thuộc vào những thứ mà họ cho là nguồn ánh sáng. Thứ ba, chắc chắn họ là kẻ thiếu hiểu biết, vì ta muốn tiêu diệt thứ gì, thì vì định kiến của bản thân, ta sẽ không thể hiểu thứ đó một cách trọn vẹn. Động lực tiêu diệt bóng tối của một người càng lớn, thì bóng tối bên trong người đó càng lớn.

Về mặt thực tiễn, những tổ chức kêu gọi đứng về phía ánh sáng để tiêu diệt bóng tối đã là những tổ chức gây ra nhiều bóng tối nhất trong lịch sử. Giáo hội Công giáo – kẻ bảo kê số một của ánh sáng – đã phần nào gây ra, và phần nhiều hưởng lợi, từ cái đêm trường Trung cổ kéo dài hàng trăm năm. Giáo hội càng dạy con chiên phải sợ hãi tội tỗi và sợ lệ thuộc vào ác quỉ, thì con chiên càng sợ địa ngục được mô tả bởi nhà thờ, và vì thế càng lệ thuộc vào nhà thờ. Chính phong trào Khai sáng cũng đã khởi động cho một chuỗi bóng tối của những xung đột chính trị lan từ châu Âu ra toàn thế giới trong suốt 300 năm, khi nó từ bỏ sự hoài nghi ánh sáng của mình, để đặt niềm tin vào khả năng xây dựng một thể chế hoàn hảo. Không có nhiều sự khác biệt giữa giáo hội Công giáo với các thể chế toàn trị ở Nga và Đức trong thế kỉ 20, cũng như không có nhiều khác biệt giữa phong trào treo cổ phù thủy thời Trung cổ với phong trào chém đầu vua chúa, thầy tu trong cách mạng Pháp. Khi nói “phải đứng về phía ánh sáng để tiêu diệt bóng tối”, họ đã quên mất rằng hành động “tiêu diệt” tự nó xuất phát từ bóng tối, và tự nó làm bóng tối lây lan. Thực ra họ chỉ đang đại diện cho thứ bóng tối có sẵn bên trong mình, và lan tỏa nó sang những người khác.

Vấn đề cần phải được đặt lại ngay từ xuất phát điểm. Thực ra chúng ta không muốn tiêu diệt bóng tối: cái chúng ta muốn là đưa mình dần thoát khỏi tình trạng thiếu hiểu biết, sợ hãi, yếu ớt và lệ thuộc hiện nay. Thế thì thay vì đánh nhau với bóng tối dưới sự thúc đẩy của những động lực tăm tối, bằng một cái đầu tăm tối và thông qua những cách thức tăm tối, sẽ hợp lí hơn nếu ta đưa bóng tối ra phân tích dưới ánh sáng của trí tuệ mình. Khi ta có đủ hiểu biết để phân tích sự mù quáng, có đủ can đảm để phân tích nỗi sợ, có đủ tự do để phân tích sự lệ thuộc, và có đủ sức mạnh để nhìn ra lí do suy yếu – dù là của chính mình hay của những người xung quanh, thì khi đó những vùng sáng sủa sẽ mở rộng dần, và những vùng tối mà ta không thể kiểm soát trước đây sẽ dần thu hẹp lại. Chỉ khi đã thân thuộc và thông thạo bóng tối, ta mới chuyển từ kẻ bị bóng tối sử dụng sang kẻ biết dùng bóng tối cho những việc có ích.

(còn nữa)

*

Tiểu luận này được phát triển từ giáo trình
một khóa học cũ của Book Hunter.

Mời các bạn tìm các khóa học sắp tới tại ĐÂY.

Share
Share: