Hiểu thực tạiTôi chiêm nghiệm

Đối mặt với bóng tối (8): Khi thông tin chặn thông tin

doctor-strange-visuals

Đọc các phần trước của loạt bài Đối mặt với bóng tối tại ĐÂY


B. Bóng tối đến từ đâu?

 

I. Nguyên nhân của bóng tối dưới góc nhìn kĩ thuật

 

Board game hại não hàng đầu hiện nay

1. Vì sao nên coi bóng tối là một vấn đề kĩ thuật thuần túy?

Trong đời sống đa dạng của mình, chúng ta có thể nhìn bóng tối qua rất nhiều lăng kính khác nhau. Khi trò chuyện thân mật với bạn bè và gia đình, chúng ta nhìn bóng tối như những mối đe dọa trực diện, trước hết đến cảm xúc của ta, và sau đó đến lợi ích. Khi tham gia vào đời sống văn chương, nghệ thuật, chúng ta nhìn bóng tối như những ngã tư mờ sương, mà khi một nhân vật đứng vào, từng suy nghĩ, cảm xúc, cử chỉ và lựa chọn của người này sẽ nói lên anh ta là ai, có phẩm chất nào, và chọn cho mình thân phận cố định nào trong một dòng thời gian biến động. Nhiều khi chúng ta thích một nhân vật không phải bởi người đó đẹp, người đó giỏi, mà chỉ vì khi đối diện với cùng một loại bóng tối mà ta đã gặp, người đó có thói quen hành xử giống ta. Ta tưởng mình cảm thông với thân phận của người này, nhưng kì thực từ trong bản chất, ta chỉ muốn mình được hiểu, được thương, và đang thỏa mãn vì dưới sự dẫn dắt của nhà văn, mình đang có một chút hiểu mình, thương hại mình hơn trước đây, mà mình không biết. Rồi khi tham gia vào đời sống tôn giáo, sẽ có lúc người nói với ta rằng bóng tối là cái kén kì diệu, mà sau khi trải qua nó, ta sẽ hóa bướm bay lên. Tất nhiên, đó là nếu ta biết mình chỉ là con sâu nhỏ, người chỉ là con sâu to, kén chỉ là lớp vỏ rỗng giúp ta phân cách bóng tối bên trong với bóng tối bên ngoài, và nếu ta không nằm trong kén mà mơ mình hóa bướm.

Bạn có thể lần lượt nhìn bóng tối qua từng lăng kính vừa kể, vào các khoảng thời gian khác nhau trong cùng một ngày của đời mình, mà không cảm thấy tự mâu thuẫn với bản thân. Trong cùng một khoảnh khắc, bạn cũng có thể nhìn bóng tối qua hai lăng kính khác nhau, mắt phải đeo kính này và mắt trái đeo kính nọ. Miễn là bạn biết rằng mình đang đeo kính, để không đánh đồng một lăng kính nào đó với bản thân. Mỗi lăng kính đều có công dụng riêng, tùy vào việc mình đang làm, ta sẽ chọn cho mình một lăng kính có chức năng phù hợp.

Tiểu luận này chỉ dành riêng cho những người từng đặt mục tiêu đối mặt với bóng tối, để giải mã nó, hiểu những thông tin mà nó che giấu, và quay lại giải quyết những vấn đề thực tiễn nãy sinh từ nó. Để đạt được mục tiêu ấy, tôi đề nghị khi đối mặt với bóng tối, chúng ta sẽ sử dụng một lăng kính khác với những lăng kính nêu trên. Chúng ta sẽ nhìn bóng tối coi bóng tối như một vấn đề kĩ thuật đơn thuần. Theo đó, bóng tối chỉ là tình trạng ách tắc trên dòng lưu chuyển thông tin, như những gì mà phần đầu của tiểu luận này đã đề cập. Vì đây chỉ là một vấn đề kĩ thuật, sợ hãi là không cần thiết, thương hại và cảm thông là không cần thiết, ngay cả tin tưởng và hi vọng cũng không cần thiết. Tất cả những gì chúng ta cần làm là nhìn dòng lưu chuyển thông tin bên ngoài và bên trong mình như một guồng máy vô tri đang gặp trục trặc, mà chúng ta phải bình tĩnh quan sát phải sửa chữa, thay vì thương hại nó, cảm thông với nó, hoảng hốt về sự trục trặc của nó, hoặc hi vọng rằng một ngày nào đó, một điều kì diệu bí ẩn sẽ xảy đến và làm nó chạy tốt hơn.

Có ba lí do để chúng ta chọn một lăng kính như thế.

Thứ nhất, nói một cách thẳng thắn thì mọi cảm xúc đều bao hàm bóng tối bên trong mình. Một mảnh cảm xúc chỉ được duy trì trong ta chừng nào ta chưa hiểu tường tận nguyên nhân khiến nó nảy sinh, chưa nắm được cơ chế vận hành của nó, và chưa tìm ra giải pháp để đáp ứng nhu cầu thực tiễn khiến ta nảy ra nó. Khi ta hiểu tường tận một mảnh cảm xúc, và đáp ứng đầu đủ mọi nhu cầu của ta từng khiến nó xuất hiện, mảnh cảm xúc đó sẽ trôi qua. Lúc này, trong ta sẽ nảy sinh những mảnh cảm xúc mới, bắt nguồn từ những kích thích thông tin mới, phản ánh những nhu cầu mới. Như vậy, chừng nào ta còn duy trì một mảnh cảm xúc cố định với một đối tượng, thì dù cảm xúc đó có tốt đẹp đến mấy, ta cũng buộc phải duy trì một bóng tối cố định chắn giữa đối tượng đó và ta. Khi ta nhìn bóng tối qua một lăng kính bị chi phối bởi những cảm xúc vừa nêu – như sợ hãi, cảm thông, thương hại, tin tưởng, hi vọng – đương nhiên mọi quan sát mà ta thu được sẽ bị định hướng bởi một bóng tối cố định hàm chứa trong những cảm xúc đó. Khi đó, ta càng quan sát, thì dòng lưu chuyển thông tin sẽ cảng bị ách tắc, vì bóng tối trong lăng kính bị lặp đi lặp lại. Càng quan sát, ta càng bị kéo ra xa khỏi cái đích ban đầu của việc quan sát, là khơi thông dòng chảy thông tin.

Thứ hai, khi quan sát bóng tối qua những lăng kính bị chi phối bởi cảm xúc, cảm xúc cài trong lăng kính sẽ tiêu tốn của ta rất nhiều năng lượng. Đây không phải là một vấn đề lớn, nếu ta đang muốn tự thưởng thức năng lượng của mình trong tinh thần thám hiểm, giải trí hoặc thể thao. Nhưng nếu các vấn đề phát sinh từ bóng tối đang đặt ra một cách cấp bách, và ta không còn cả sức lực lẫn thì giờ để tiêu khiển, thì tiết kiệm năng lượng bằng cách hạn chế cảm xúc sẽ là một lựa chọn tốt hơn.

Thứ ba, trong thực tế, việc quan sát dòng chảy thông tin bằng một lăng kính lí tính, ít bị cảm xúc chi phối cũng giúp ta trung thực và tỉ mỉ hơn khi ghi chép và phân tích các cảm xúc của mình. Trong trường hợp bạn vừa thả lỏng cảm xúc, vừa cố theo dõi và nhận định về cảm xúc của bản thân, bạn sẽ không thể ghi chép đầy đủ toàn bộ diễn biến cảm xúc của mình trong dòng thời gian, do bạn liên tục bị cuốn theo những đợt sóng cảm xúc mới khi chúng nổi lên nhấn chìm những đợt sóng cũ. Tệ hơn, trong không ít trường hợp, bạn sẽ cố phủ nhận sạch trơn những cảm xúc cũ, hoặc tự xóa sạch kí ức cũ do bị cảm xúc mới chi phối tư tưởng. Vì vậy, càng muốn trung thực với cảm xúc và tự thấu hiểu cảm xúc của bản thân, bạn càng cần gác cảm xúc lại và đẩy lí trí lên khi tiến hành hoạt động quan sát.

 

2. Khi thông tin chặn thông tin

Bóng tối đến từ đâu? Trong mục A-I-2 (“Xác định vị trí của bóng tối”) của tiểu luận này, câu hỏi trên đã phần nào được giải đáp. Qua một sơ đồ tóm tắt quá trình lưu chuyển thông tin giữa một cá nhân và môi trường, ta đã xác định năm vị trí mà bóng tối có thể xuất hiện trong dòng chảy thông tin của một cá nhân. Chúng ta cũng đã thử hình dung xem bóng tối có thể mang hình dạng thực tế nào, vận hành như thế nào, và có bản chất là gì khi xuất hiện ở mỗi điểm trong năm vị trí đó.

Giờ đây, chúng ta sẽ tiếp tục khai triển kết quả mà mục A-I-2 đã gặt hái được. Vì vậy, trước khi đọc những dòng tiếp theo, sẽ tốt hơn nếu bạn xem lại mục này, để nhìn lại sơ đồ tóm tắt quá trình lưu chuyển thông tin và những ví dụ thực tiễn về bóng tối ở năm vị trí được đánh dấu.

Nhìn chung, các loại bóng tối được mô tả ở mục A-I-2 đều có bản chất là những rào cản. Những rào cản này ngăn thông tin lưu chuyển từ điểm A đến điểm B một cách vẹn toàn, mà không bị chặn lại, cắt xén, thêm bớt hoặc bóp méo. Dưới cái nhìn thực tiễn, những rào cản thông tin này có thể được chia làm hai nhóm khác nhau.

Nhóm đầu tiên là những rào cản thuần túy vật lí. Nhóm này lại chia làm hai loại: rào cản không gian và rào cản thời gian. Chúng ta đã quen thuộc với nhiều loại rào cản ngăn thông tin di chuyển  qua không gian – từ bức tường Berlin, “núi sông cách trở”, lớp sơn cách âm của phòng hát, cho đến lớp son phấn, tấm lót độn ngực và những áo quần. Chúng ta cũng không lạ gì những khoảng chênh lệch thời gian khiến thông tin không thể đến tai người nhận kịp lúc. Chẳng hạn, chính rào cản thời gian đã khiến con thiên nga trắng trong vở Hồ Thiên Nga đến muộn, khiến cái chết giả của Juliet dẫn đến vụ tự tử thật của Romeo, hoặc khiến quân Quốc Dân Đảng nổ súng khởi nghĩa khi ông Nguyễn Thái Học đã ra lệnh dừng.

Nhóm thứ hai, phức tạp hơn nhiều, là những rào cản thông tin được tạo thành không phải bởi năm tháng hoặc núi sông, mà chính bằng tình trạng của một gói thông tin nào đấy.

Nếu ta đặt mình ở vị trí một người bị cản khi tham gia dòng lưu chuyển thông tin, ta có thể phân nhóm rào cản này ra thành ba loại.

Thứ nhất, là những rào cản tồn tại do đầu ta thiếu một gói thông tin. Chẳng hạn, nếu bạn không có gói thông tin qui định kĩ năng sử dụng tiếng Anh trong đầu, sẽ có một rào cản thông tin xuất hiện giữa bạn với toàn dân Anh – Mỹ. Nếu bạn không có đủ dữ liệu về các con số thu – chi trong tháng vừa qua, dòng lưu chuyển thông tin trong việc ra quyết định tài chính chắc chắn sẽ bị tắc lại. Dù bạn có ra quyết định một cách nhanh chóng, đó cũng có nhiều khả năng là một quyêt định dở, do được thai nghén trong hoàn cảnh thiếu thông tin.

Thứ hai, là những rào cản thông tin tồn tại do bạn, hoặc ai đó dùng một gói thông tin sai chỗ. Lẽ ra phải giải quyết công việc bằng gói thông tin này, thì người ta lại cố tư duy bằng gói thông tin nọ. Chẳng hạn, nếu bạn cố lèo lái gia đình của bạn theo một chủ thuyết chính trị hoặc tín điều tôn giáo, chắc chắn cả việc nhà lẫn sinh hoạt chính trị, tôn giáo của bạn sẽ chẳng đi đến đâu. Trong thực tế, hầu hết các tập thể ở Việt Nam đang bị kiểm soát bởi những rào cản thông tin kiểu này. Mọi chính đảng đều tự xưng là nhà từ thiện, mọi trang cộng đồng lớn đều phục vụ buôn bán hoặc sách động đám đông, và nhiều công ty mới nổi lên vừa hát quốc ca đầu tuần, vừa tự xưng mình là người khai sáng. Khi rốt cuộc chẳng việc nào ra việc nào, tất cả mọi người đều dở ông dở thằng, nhưng tất cả mọi người đều kiếm được cớ để hãnh diện, ta không thể nói rằng những tập thể này, và cung cách tổ chức này không bị chi phối bởi bóng tối thông tin.

Cần lưu ý rằng ngay cả trong trường hợp bạn áp dụng một kinh nghiệm cũ cho hoàn cảnh mới, hoặc dùng kinh nghiệm của người này cho việc của người nọ mà không để ý đến sai số giữa hai hoàn cảnh, bạn cũng đang gặp rắc rối do rào cản thông tin loại này.

Thứ ba, là những rào cản thông tin tồn tại do bạn, hoặc ai đó dùng một gói thông tin hàm chứa lỗi. Lỗi của gói thông tin có thể phân thành hai dạng. Dạng thứ nhất là dữ liệu sai. Dạng thứ hai là bộ xử lí dữ liệu sai – do nó được lập trình để đưa ra kết luận ngay cả trong điều kiện thiếu thông tin, thông tin chưa được kiểm chứng, hoặc cố gán dòng lệnh này để giải quyết công việc không liên quan nọ. Nếu dạng rào cản thứ nhất bắt nguồn từ việc bạn không nắm được gói thông tin, dạng rào cản số hai bắt nguồn từ việc bạn dùng những gói thông tin tốt theo cách không ra gì, thì loại rào cản thứ ba lại bắt nguồn từ việc bạn chọn sai gói thông tin, nghĩa là bản thân gói thông tin mà bạn dùng đã hàm chứa rất nhiều bóng tối thông tin mà bạn không hề biết. Trong số này, có những gói thông tin được làm dở một cách vô tình, chẳng hạn như chủ nghĩa xã hội khoa học. Nhưng cũng có những gói thông tin được người soạn ra cố tình cài thêm lỗi – như các tờ quảng cáo phóng đại, truyền đơn sách động chính trị, tin đồn gây nhiễu thị trường chứng khoán, hoặc lời giảng của các tôn giáo trục lợi từ đám đông.

Khi năng lực và đời sống thông tin của con người ngày càng phát triển, hầu hết bóng tối mà bạn phải đối mặt sẽ không còn là bóng tối vật lí, mà là bóng tối bắt nguồn từ tình trạng của một gói thông tin. Thuộc loại này, có sự hiện diện của vô vàn gói thông tin mà các tập thể viết ra – như những gói thông tin qui định tín điều tôn giáo, chủ nghĩa, luân lí, luật pháp, phong tục, mốt thời thượng… Đừng tưởng những gói thông tin này không hàm chứa bóng tối thông tin, dù thoạt nhìn, trông chúng đều sáng láng. Nên nhớ chẳng có tôn giáo nào không buộc tín đồ tin vào những dữ kiện không thể chứng minh, và áp dụng tín điều một cách vô tội vạ trong mọi lĩnh vực của đời mình. Chẳng có luật pháp nào không bao gồm những đạo luật về kiểm duyệt thông tin, cùng một hệ thống đồ sộ những phương pháp bài bản để kiểm soát xã hội bằng nỗi sợ, sự lệ thuộc và sự chạy trốn. Phong tục là những thói quen mà hầu hết mọi người không biết từ đâu ra, vì sao phải làm, và làm lợi cho ai, nhưng vẫn làm theo vì sợ. Những gói thông tin kể trên có thể là công cụ để tạo ra minh bạch nếu nằm trong tay những người hiểu biết, nhưng nếu nằm trong tay những thành phần ngu độn, chúng sẽ trở thành bóng tối nhân danh ánh sáng, như đã xảy ra lặp đi lặp lại trong suốt dòng lịch sử của chúng ta.

Ngoài ra, còn có những gói thông tin mà tự bạn rút ra làm phần mềm, được lưu trữ lại trong bộ nhớ. Đó là những tổn thương và những kinh nghiệm. Ta sẽ lần lượt tìm hiểu những loại bóng tối nhân tạo vừa kể trong các chương sau.

Giờ đây, hãy thử nhìn lại vấn đề. Về mặt thực tiễn, có vẻ chúng ta nên quan tâm tới những bóng tối nhân tạo, xuất phát từ trạng thái của một gói thông tin, hơn là những bóng tối vật lí. Thứ nhất, bởi như đã nói trong những phần trước của tiểu luận, chúng ta chỉ có thể chủ động kiểm soát đời mình và kiểm soát thế giới bằng cách ra quyết định, tức là bằng việc tham gia vào dòng lưu chuyển thông tin. Dù trước mắt ta là bóng tối vật lí hay bóng tối từ tình trạng thông tin, ta cũng chỉ có thể dùng các tương tác thông tin, trong não mình và giữa mình với môi trường, để giải quyết. Con người đã vượt qua hầu hết các bóng tối vật lí từ tự nhiên bằng các gói thông tin mà họ viết thêm: lửa, điện, cầu đường, báo chí, TV, Internet, điện thoại di động… Ngoài ra, hầu hết những bóng tối vật lí trong các ví dụ kể trên thực ra cũng bắt nguồn từ một bóng tối thông tin nào đó. Tình trạng của một số gói thông tin, như hiến pháp, luân lí xã hội, hình mẫu tình yêu hay mốt tiêu dùng, đã làm nảy sinh những rào cản không gian như son phấn, áo quần, hay những rào cản thời gian như sự nhanh nhảu của Romeo hay sự trễ hẹn của thiên nga trắng. Ấy là chưa kể dưới lăng kính khoa học, nhiều người thích nhìn ngay cả những rào cản vật lí, như sông núi hoặc khoảng thời gian, như biểu hiện của những gói thông tin hình thành từ tạo hóa. Chốt lại, dù thế nào đi nữa, thì việc cần làm khi đối mặt với bóng tối vẫn là tương tác với thông tin, nhằm giải quyết đống thông tin tắc nghẽn trên dòng lưu chuyển thông tin.

Có hai hướng tiếp cận đề nghiên cứu một dòng chảy thông tin gặp vấn đề. Hướng thứ nhất là phân tích các dữ liệu trong dòng chảy, hướng thứ hai là phân tích các bộ xử lí dữ liệu của những tác nhân trên dòng chảy đó.

Trong những khóa học khác của Book Hunter, người hướng dẫn đã đưa ra nhiều phương pháp hữu ích và bài bản để phân tích dữ liệu. Vì vậy, tôi sẽ không đặt lại vấn đề đó ở đây. Đối tượng quan sát chủ yếu của tiểu luận này là những bộ xử lí thông tin đang hiện diện quanh chúng ta.

Từ phần này, ta sẽ gọi chúng, tức những gói thông tin nhân tạo được dùng cho mục đích xử lí thông tin, là màng lọc và hình mẫu.

(còn nữa)

*

Tiểu luận này được phát triển từ giáo trình
một khóa học cũ của Book Hunter.

Mời các bạn tìm các khóa học sắp tới tại ĐÂY.

Share
Share: