Tôi đọcTriết học - Tôn giáo

Triết học về Zombies (1): Ý tưởng về Zombies

Book Hunter triết học về Zombie

BookHunter: Zombies là một khái niệm được nhắc đến rất nhiều trong thời gian gần đây. Nó là một đề tài hấp dẫn đối trên phim ảnh, trò chơi cũng như sách vở. Zombies có thể xuất hiện với hình dạng con người, hoặc có thể là con vật, nhưng đa phần chúng đều có một điểm chung: không có nhận thức và chỉ biết ăn. Có người thì tin rằng zombies tồn tại, có người thì không. Chúng tôi xin giới thiệu công trình nghiên cứu ngắn của Robert Kirk về zombies được đăng trên Bách khoa toàn thư triết học, đại học Stanford, vào ngày 8 tháng 9 năm 2003 và được sửa vào ngày 16 tháng 3 năm 2015. 

Giới thiệu:

Trong triết học, zombies là những sinh vật tưởng tượng được tạo ra nhằm minh hoạ cho các vấn đề và nhận thức và mối quan hệ của nhận thức đối với thế giới vật lý. Khác với những khái niệm về zombies trong phim ảnh hay thuật phù thuỷ, chúng có hình dạng giống hệt như người trong mọi khía cạnh vật lý, chỉ khác là không có các trải nghiệm có ý thức mà thôi: theo định nghĩa, chẳng có gì giống với việc là một zombie. Thế nhưng, zombies hành xử giống hệt chúng ta, và một vài trong số chúng còn giành nhiều thời gian để thảo luận về nhận thức.

Chỉ một số ít, nếu không muốn nói là chẳng có ai, tin rằng zombies tồn tại. Nhưng nhiều người hiểu được khái niệm này và một số thì cho rằng zombies có thể tồn tại. Có vẻ như nếu zombies thực sự tồn tại, thế thì thuyết duy vật (physicallism – cho rằng mọi thứ chỉ tồn tại ở thể vật lý và không có gì ngoài các sự vật vật lý) là sai và một thuyết nhị nguyên (dualism – xem vật chất và ý thức cùng tồn tại song song) là đúng. Đối với nhiều nhà triết học, đó chính là điều quan trọng nhất đối với ý tưởng về zombie. Đồng thời, nó cũng có giá trị trong việc xác định trọng tâm của quá trình triết lý hoá nhận thức (ví dụ như Howell 2013; Kriegel 2011; Stoljar 2006; Tye 2008). Việc sử dụng ý tưởng về zombie để chống lại thuyết duy vật cũng làm dấy lên nhiều câu hỏi phổ quát hơn về mối quan hệ giữa tính được tưởng tượng, tính được nhận thức, và khả năng tồn tại thực sự. Cuối cùng, zombies mang lại những khó khăn về nhận thức: chúng tái thổi bùng lên vấn đề ‘những tâm trí khác.’

(Bài viết sẽ được dịch thành nhiều kỳ)

Board game hại não hàng đầu hiện nay

Nội dung của toàn bộ bài viết

  • Ý tưởng về zombies
  • Zombies và thuyết duy vật
  • Sự tranh luận về khả năng nhận thức được
  • Có thể nhận thức được zombies hay không?
    • 1. Các quan điểm ủng hộ
    • 2. Các quan điểm phản đối
  • Liệu rằng một ý niệm có thể được nhận thức thì tồn tại?
    • 1. Những phản đối dựa trên thuyết posteriori necessity (nhận thức phải đi kèm với trải nghiệm)
    • 2. The phenomonal concept strategy
    • 3. Thuyết nhất nguyên của Russell
    • 4. Các phản biện khác
  • Các vấn đề khác
    • 1. Mental causation
    • 2. Sự vận hành của nhận thức
    • 3. Các tâm trí khác
  • Kết luận
  • Tài liệu tham khảo
  • Các công cụ nghiên cứu
  • Các nguồn tham khảo khác trên Internet
  • Các links liên quan

 

  1. Ý tưởng về zombies

Descartes cho rằng các động vật không phải là con người thì automata: hành vi của chúng hoàn toàn được giải thích dựa trên các cơ chế vật lý. Nhưng hành vi của con người (ông cho rằng) không thể được giải thích bằng cách đó. Khám phá ý tưởng về một cỗ máy có thể nhìn và hành xử như một con người, ông nghĩ rằng hai thứ có thể phơi bày điều bí ẩn này: cỗ máy này không thể sử dụng ngôn ngữ một cách sáng tạo, và nó không thể sản sinh ra các hành vi không sử dụng lời nói một cách phù hợp trong các tình huống tự phát (Discourse V). Do đó, đối với ông, không một cỗ máy nào có thể hành xử như một con người. Chỉ với kiến thức về công nghệ của thế kỷ 17, ông đã kết luận rằng để giải thích hành vi đặc trưng của con người đòi hỏi một điều gì đó vượt lên trên thể vật lý: một tâm trí phi vật chất, tương tác với các quá trình trong não bộ và phần còn lại của cơ thể. (Ông có các tranh luận kiểu tiên nghiệm cho cùng một kết luận, một trong số đó dự đoán được “tranh luận về khả năng nhận thức” được thảo luận trong phần 3 ở dưới đây.) Nếu Descartes đúng, sẽ chẳng thể có một thế giới vật lý giống thế giới thực sự và thiếu đi phần tâm trí: cơ thể con người không thể vận hành một cách trơn tru. Nếu chúng ta đột nhiên đánh mất tâm trí thì cơ thể của chúng ta có thể thở trong lúc ngủ hoặc ăn; chúng ta vẫn có thể đi lại hoặc hát theo một cách thức vô thức nào đó (ông đã ẩn dụ trong tác phẩm Reply to Objections IV). Nhưng nếu thiếu đi sự đóng góp của tâm trí, các hành vi khó có thể toát lên được các điểm mang tính người đặc trưng. Do đó, mặc dù Descartes làm mọi thứ chỉ trừ có việc đưa ra được ý tưởng về zombies, mối nghi vấn về khả năng tồn tại của chúng vẫn không hề được ông đả động tới. Thứ gần nhất mà ông có thể chỉ ra đó là automata, một thứ mà hành vi của chúng dễ dàng được nhận ra bởi mang tính người không hoàn chỉnh.

Trong thế kỷ 19, các nhà khoa học bắt đầu nghĩ rằng vật lý học có khả năng giải thích mọi hiện tượng vật lý có thể giải thích được. Có vẻ tất cả các hiệu ứng vật lý đều có một nguyên nhân vật lý: tức là thế giới vật lý thì ‘đóng kín trong quan hệ nhân quả’. Sự phát triển của sinh lý học thần kinh đã đạt được thành tựu tương ứng với các giải thích như thế cho hành vi con người. Nhưng nếu hành vi con người được giải thích về mặt vật lý, thế thì nhận thức nằm ở đâu trong toàn bộ câu chuyện này? Đã tồn tại một câu trả lời – thuyết duy vật (physicalism hay materialism) – và nó quả quyết rằng nhận thức cũng chỉ bao gồm các quá trình vật lý mà thôi. Tuy nhiên, các ảnh do nhận thức tạo ra khó có thể giải thích được bằng các thuật ngữ đó, và một số triết gia kết luận rằng một thứ gì đó phi vật chất phải liên quan tới vấn đề này. Với sự đóng kín trong quan hệ nhân quả của thế giới vật lý, họ bị ép phải kết luận rằng nhận thức không có tác động lên thế giới vật lý. Với cách nhìn này, con người chính là một ‘automata có nhận thức’, như T.H.Huxley đã viết: tất cả mọi hoạt động vật lý, bao gồm cả hành vi con người, đều có thể được giải thích bởi các quá trình vật lý; và các ảnh do nhận thức tạo ra là các sản phẩm thứ cấp ở bên trong được sinh ra từ quy luật nhân quả (đọc James 1890, chương 5). Rốt cuộc, cách nhìn này giúp chúng ta nhận ra rằng có thể có những sinh vật đơn thuần là vật lý giống hệt chúng ta ngoại trừ việc không có nhận thức. G. F. Stout (1931) cho rằng nếu thuyết epiphenomenalism (một tên gọi quen thuộc hơn cho thuyết ‘conscious automaton’ – thuyết này cho rằng các hoạt động vật lý cơ bản như các giác quan, xung thần kinh, sự co cơ được gây ra bởi các hoạt động tâm trí như suy nghĩ, nhận thức; các hoạt động tâm trí lại phụ thuộc hoàn toàn vào các chức năng vật lý; ví dụ như sợ hãi thì làm tim đập nhanh hơn. Đọc thêm về epiphenomenalism tại https://en.wikipedia.org/wiki/Epiphenomenalism ) là đúng, sẽ có khả năng các quy luật tự nhiên tồn tại giống hệt như chưa hề có sự hiện diện của các cá nhân biết trải nghiệm. Cơ thể con người vẫn sẽ trải qua những quá trình sáng tạo và sử dụng cầu đường, điện thoại và điện tín, cũng như các hoạt động viết và đọc sách, hoặc phát biểu tại Quốc hội, tranh cãi nhau về chủ nghĩa duy vật, và nhiều hơn thế nữa. Không có gì phải nghi ngờ rằng điều này thoạt nhìn thật khó tin đối với Common Sense (138f).

Điều Stout mô tả ở đây và nhận thấy thoạt nhìn khó tin đó là một thế giới zombie: một thế giới hoàn toàn chỉ có các quá trình vật lý thì bị đóng kín trong quy luận nhân quả (theo quan điểm của các nhà epiphenomenalist mà ông đang công kích) và giống hệ với con người trong thế giới thực, chỉ khác là không có những trải nghiệm có ý thức.

Các ý tưởng tương tự đã được đem ra thảo luận khi bàn về thuyết duy vật trong những năm 1970. Một phản ví dụ đối với lý thuyết psychophysical identity đó là có một ‘imitation man’, một kẻ có ‘trạng thái não giống hệt với chúng ta trên phương diện sinh-hoá (physico-chemical properties)’ nhưng hắn ta không cảm thấy đau và chẳng thể phân biệt màu sắc (Campbell 1970). Người ta cho rằng zombies là một phản ví dụ đối với thuyết duy vật về mặt tổng quan, và các cuộc tranh luận được tạo ra để bảo vệ một trực giác rằng chúng tồn tại (Kirk 1974a, 1974b). Các loại hệ thống khác được hình dung với những hành vi giống con người bình thường, hoặc vận hành giống con người, nhưng thiếu ‘qualia’ mà chúng ta có (Block 1980a, 1980b, 1981; Shoemaker 1975, 1981). (Đọc qualia. Roughly, qualia là các thuộc tính mà dựa vào chúng, ta có thể phân loại được các trải nghiệm theo tiêu chí ‘chúng là như thế nào’: ví dụ như cảm giác ngửi cà phê cháy như thế nào. Ngay cả các nhà theo thuyết duy vật cũng có thể sử dụng cách nói này một cách kiên định dù khác với các nhà theo thuyết nhị nguyên, họ xem qualia thuộc về vật lý.) Người đưa ra các ý tưởng về zombies một cách có hệ thống nhất để chống lại thuyết duy vật là David Chalmers (1996), một người với những đóng góp cho cuộc tranh luận mà chúng ta sẽ bàn ở dưới đây.

 

Nếu zombies là các phản ví dụ đối với thuyết duy vật, sẽ là không đủ nếu chúng chỉ hành xử và vận hành giống con người: rất nhiều nhà duy vật chấp nhận rằng nếu chỉ có sự bắt chước về hành vi và chức năng của chúng ta thì sẽ thiếu vắng qualia. Zombies phải giống với con người bình thường trên mọi phương diện vật lý, và chúng phải có các đặc tính vật lý mà các nhà duy vật cho ràng loài người có. (Đọc thêm về khái niệm zombies trong epistemology, Lyons 2009.) Điều này yêu cầu chúng phải tuân thủ nguyên tắc nhân quả đóng kín của thể vật lý, và chính điều này là nguyên nhân tại sao sự thiếu vắng nhận thức của zombies là một thách thức đối với thuyết duy vật. Nếu, thay vào đó, chúng được nhận thức như những sinh vật mà hành vi không thể được giải thích một cách vật lý, các nhà duy vật khó có lý do để nghĩ tới ý tưởng cho rằng: có nhiều bằng chứng cho thấy các chuyển động của chúng ta thực ra được giải thích bằng các thuật ngữ vật lý, giống như những nhà epiphenomenalists hồi đầu nhận ra (đọc e.g. Papineau 2002).

Cái giả định thường thấy đó là không ai trong chúng ta thực sự là một zombie, và rằng zombies không thể tồn tại trong thế giới của chúng ta. Tuy nhiên, câu hỏi trung tâm không phải là liệu zombies có thực sự tồn tại trong thế giới chúng ta, mà là liệu chúng, hay toàn bộ thế giới zombies (một ý tưởng thi thoảng phù hợp hơn), có thể tồn tại theo một nghĩa rộng nào đó.

(còn tiếp)

Nguồn: Stanford Encyclopedia of Philosophy

Dịch và biên tập: Lê Duy Nam

Phụ trách workshop “Tự học tiếng Anh nghiêm túc

Edited @8:50 AM, 5th April, 2017 by Lê Duy Nam

Share
Share: