Quan niệm sống Tư tưởng

Bạn đang làm gì với cuộc đời mình: Sáng tạo hay thụ động?

Hà Thủy Nguyên
Written by Hà Thủy Nguyên

“Vốn dĩ trên thế giới này làm gì có đường, người ta đi mãi rồi cũng thành đường thôi” – (“Cố hương” – Lỗ Tấn)

Trong nhiều thế kỷ, chúng ta được gieo rắc vào đầu ý tưởng rằng chúng ta chỉ là những quân cờ trong bàn tay của định mệnh. Từ “định mệnh” tiếng Anh là “fate”, có gốc từ “fata” – tên gọi ba vị thần nắm giữ sợi chỉ của số mệnh con người trong thần thoại Hy Lạp. Người Trung Quốc thì cho rằng mỗi người đều có “thiên mệnh”, tức là một sự sắp đặt nào đó của ông trời. Người Ai Cập cổ, người Ấn Độ cổ, người Do Thái, Thiên Chúa, Hồi giáo đều lý giải nguồn gốc của con người bắt đầu từ sự sáng tạo của Thượng Đế. Con người từ rất lâu đã quen với ý niệm về quà tặng, về sự may mắn, sự dựa dẫm, sự cứu rỗi, sự trừng phạt.. đều từ người sáng tạo, chỉ có một số rất ít bắt đầu đòi hỏi về quyền tự do ý chí. Những kẻ hiếm hoi và lạc bầy đó là những người đầu tiên lên tiếng đòi hỏi quyền được tạo tác hệ thống, đòi được tự mình điều khiển. Chính họ là những kẻ ăn cắp ngọn lửa thiêng của Olympia (1) , những kẻ dám ăn trái cấm (2) , những kẻ dám giương cung bắn rụng mặt trời (3).

Nhắc lại câu chuyện xa xưa, tôi muốn gợi cho các bạn một ý nghĩ: Không cần biết những truyền thuyết về nguồn gốc loài người là đúng hay sai, nhưng dễ dàng để nhận thấy một điểm chung, chúng ta đã quá quen với việc thụ động và bị điều khiển bởi ai đó hay một quy luật nào đó. Nhiều người sẽ phản ứng khi đọc câu này và nói rằng: “Không! Tôi đang làm chủ cuộc đời tôi! Tội tự kiếm ra tiền! Tôi hoàn thành tốt công việc của tôi! Tôi đấu tranh cho những điều đúng đắn!” Bạn không nhìn thấy những sợi xích, điều đó không có nghĩa là bạn tự do. Đó là nghệ thuật của những người đang kiểm soát hệ thống.

Khi bạn chào đời, bạn phụ thuộc hoàn toàn vào hệ thống, bạn không tự kiếm được thức ăn, bạn không thể tự bảo vệ, bạn không thể tự tạo ra ngôn ngữ. Những lời dạy dỗ của bố mẹ, thày cô giáo bỗng chốc trở thành tiếng gọi bên trong chi phối tâm trí của bạn. Khi lớn lên, bạn quên mất điều đó nhưng chúng vẫn tồn tại và ăn lan trong vô thức. Lớn lên, khi bạn đi học, nhà trường đưa ra cho bạn một loạt quy định và để sinh tồn suốt mười mấy năm học, bạn buộc phải tuân thủ mà không được phép chống đối. Và cứ thế, cứ thế… hết lần này lần khác… bạn cho rằng mọi sự số phận đã sắp đặt cho bạn. Đó là ảo tưởng.

Nhiều người cho rằng ở xã hội hiện đại chúng ta tự do nhiều hơn. Định luật vạn vật hấp dẫn của Newton, thuyết tiến hóa của Darwin …  đã đập tan sự ảnh hưởng thần thánh của Tạo Hóa đối với con người, đã giải phóng con người khỏi niềm tin mù quáng. Xã hội tư bản bắt đầu định hình, cơ sở vật chất phát triển, con người được nhiều quyền lợi mà trước đó không có, nhưng hãy thử nghĩ xem, chúng ta có thật sự được tự do. Thay vì gánh vác định mệnh của mình, chúng ta phải thực hiện cái được gọi là “vai trò xã hội”. Trong thời thần quyền và phong kiến, chúng ta chấp nhận định mệnh của mình bằng việc phục vụ thần thánh, đóng góp cho vua chúa… Trong xã hội đương đại, chúng ta có vẻ như chẳng phải phục vụ ai ngoài bản thân và gia đình.

Bây giờ tôi xin được kể một câu chuyện khác, dường như không ăn nhập gì nhưng lại rất liên quan đến chủ đề chúng ta đang nói. Câu chuyện này có thể là rất quen với các bạn: Một anh chàng sinh viên với hy vọng về sự thành công, để thành công, anh ta buộc phải học thật tốt kiến thức ở trường và ních cho đầy não những gì người ta dậy anh. Rời khỏi trường, anh ta nhận ra rằng mấy thứ vớ vẩn trường dậy chẳng giúp ích gì cho công việc tương lai của anh ta, anh ta phủ nhận chúng hoàn toàn. Anh ta bắt đầu thấy vấn đề dùng trang phục hàng hiệu, mua sắm xe đẹp, xuất hiện trong các nhà hàng sang trọng và ngoan ngoãn hoàn thành mọi yêu cầu của sếp… mới chính là con đường dẫn tới thành công. Anh ta nghĩ rằng anh ta đã làm chủ vận mệnh của mình. Thực ra anh ta đang làm công việc anh ta không thích, mua những đồ không xứng với giá trị thực và tiêu phí thời gian để nuôi sống kẻ khác chứ không phải bản thân mình. Quảng cáo, truyền thông nói rằng khi anh ta sử dụng những đồ xa xỉ ấy, giá trị bản thân anh ta sẽ được nâng cao và anh ta tin là như thế. Trên thực tế, anh ta chỉ là một kẻ tiêu thụ ngu ngốc tin vào lời dụ dỗ đốt tiền vào các mặt hàng để nuôi sống những ông chủ lớn. Hãy thử nhìn sự liên hệ, về bản chất niềm tin giá trị con người được nâng cao bằng đời sống xa xỉ trong xã hội hiện đại chẳng khác nào niềm tin về việc Chúa sẽ cho chúng ta lên Thiên Đàng nếu chúng ta ngoan ngoãn nghe lời.

GqGTu

Nhận việc. Đi làm. Cưới xin. Có con. Hợp thời trang. Hành động bình thường. Đi trên vỉa hè. Xem TV. Tuân thủ luật pháp. Để dành cho lúc về già. Nào, hãy lặp lại lời tôi: Chúng ta tự do.

Tôn giáo, chính phủ, truyền thông, tiền tệ, thương mại dịch vụ, giáo dục… tất cả những thứ đó đều biến bạn trở thành những kẻ thụ động của hệ thống. Trong một hệ thống luôn tồn tại ba dạng người: sáng tạo hệ thống, vận hành hệ thống và người tiêu thụ. Nhìn lại các hệ thống trong lịch sử, ta sẽ thấy rằng chỉ có một vài người sáng tạo hệ thống, rất ít người vận hành hệ thống và số còn lại, số đông là người tiêu thụ. Với mô hình đó, các hệ thống trong cùng một thời đại rất kém phát triển, ít tương tác và nguy cơ xung đột với hệ thống khác luôn là vấn đề hệ trọng? Tại sao lại vậy?

Trước hết, ta thấy rằng vai trò sáng tạo hệ thống thường bắt nguồn từ tôn giáo và triết học. Plato định hướng các giá trị con người, Arisote đưa ra học thuyết chính trị và mô hình tư duy mẫu mực, Moses sáng lập Do Thái giáo, Christ sáng lập Thiên Chúa giáo, Thích Ca Mâu Ni sáng lập Phật giáo, Khổng Tử sáng lập mô hình nhà nước Nho giáo. Những người sáng tạo hệ thống, họ không bị ràng buộc bởi hệ thống, họ vô chính phủ, vô đạo đức, vô giáo dục, họ hướng tới một lý tưởng cao đẹp, họ là những “siêu cá nhân”. Ở xã hội hiện đại, họ là Monstequieu (4), Voltaire (5) , là những người phát minh ra máy tính, ra Internet, những người có thể giải mã bản đồ gene … Họ giữ vai trò là những kẻ đột biến và lây lan sự đột biến, sau đó hệ thống tự động hình thành.

Sự ra đi của những người sáng tạo hê thống bắt đầu nảy sinh lớp người kiểm soát và điều khiển hệ thống. Mọi lý thuyết của người sáng tạo được  nhắc đi nhắc lại như một sự cài đặt tâm trí với người trong hệ thống. Người trong hệ thống gần như không có quyền lựa chọn hoặc không biết đến quyền lựa chọn. Sự duy trì hệ thống bảo đảm quyền lợi của những người kiểm soát, thế nên không một người kiểm soát nào có nhu cầu phá hủy hệ thống. Và cứ thế, những người thụ động trong hệ thống trở thành công cụ để bảo vệ, thành thịt tươi để nuôi sống hệ thống. Nếu bạn đã đọc sách hoặc xem bộ phim “Cloud Atlas” được sản xuất năm 2012, bạn sẽ thấy hình ảnh của chính chúng ta trong những cô gái nhân bản vô tính. Chúng ta được sinh ra để phục vụ hệ thống, chúng ta làm theo mọi quy định hệ thống đặt ra, khi chúng ta hết giá trị sử dụng, chúng ta bị giết chết và đưa vào nhà máy sản xuất thức ăn để tái chế. Bạn có nhớ điều gì bắt ép các cô gái nhân bản phải tuân phục không? Sự đe dọa của chiếc vòng cổ tử hình và niềm tin được “thăng thiên” mà trên thực tế cả hai đều dẫn đến cái chết. Mọi hệ thống đều luôn kiểm soát bạn bằng hai cách: Đe dọa và tạo niềm tin. Mỗi thời đại khác nhau, mỗi hệ thống khác nhau, chúng lại có những hình thức khác nhau. Những người kiểm soát hệ thống cũ đều mong muốn hệ thống của mình được nhân rộng và sợ hãi khi thấy có hệ thống khác mạnh hơn hặc có khả năng đe dọa đến quyền lợi của mình. Bởi vậy, khi cố định thuộc một hệ thống, con người có xu hướng tẩy chay sự khác biệt bằng cách hủy diệt hoặc coi những gì bên ngoài hệ thống là tội lỗi, xấu xa, một dạng quỷ dữ.

Bạn có bao giờ thử hình dung rằng chính cuộc đời bạn là một hệ thống. Bạn tự sáng tạo ra hệ thống cho riêng bạn, bạn kiểm soát nó và bạn cũng là người trong nó? Điều này đòi hỏi nhiều nỗ lực hơn việc trở thành một trong ba thành phần của hệ thống. Nhưng thời thế đã thay đổi. Con người giờ đây không bị giới hạn bởi duy nhất một hệ thống, họ có khả năng tham gia nhiều hệ thống một lúc hoặc không tham gia bất cứ hệ thống nào. Tuy nhiên, điều này chưa được biết đến nhiều. Phần lớn chúng ta, dù tìm mọi cách để phủ định, chúng ta vẫn cứ tin rằng chúng ta là những kẻ thụ động trong cuộc sống này, mọi con đường cứ bày ra trước mắt và chúng ta cứ thế mà  nhắm mắt đưa chân. Chúng ta chấp nhận những gì xã hội nhồi nhét vào đầu chúng ta, bằng lòng với loại kiến thức thứ cấp và bị dụ dỗ bằng những con mồi của thành công, của quyền lợi, của danh dự.

Mỗi chúng ta là một phần tử của hệ thống, không chỉ có thế, mỗi chúng ta là một phần tử của vũ trụ trong một tổng thể vững chắc. Khi một phần tử thay đổi, nó sẽ tạo thành phản ứng dây chuyền và tạo ra sự thay đổi toàn hệ thống. Bởi thế, vai trò của những người kiểm soát hệ thống chưa bao giờ là cần thiết cho sự phát triển, ngược lại, sự kiểm soát tạo ra giới hạn, thoái hóa và hủy diệt. Hãy tưởng tượng về những hệ thống chỉ có sự tiếp nối liên tục của chuỗi sáng tạo và biến đổi, sự ổn định được duy trì bằng các nguyên lý. Bạn lúc nào cũng vừa có thể là người sáng tạo, vừa có thể là người tiêu thụ. Chúng ta sẽ tự hình thành hệ thống lớn mà trong đó các hệ thống nhỏ trao đổi với nhau những giá trị mà mình tự tạo ra. Đó là mô hình lý tưởng mà tôi tin rằng bất cứ người sáng tạo nào cũng mơ ước.

Nhưng để tạo dựng điều đó không đơn giản. Nếu bạn có cùng một lý tưởng với chúng tôi, nếu bạn không chấp nhận mình là công cụ, là thịt tươi tái chế nuôi hệ thống, bạn hãy thay đổi. Không cần gì nhiều, bạn chỉ cần đứng lên và vùng lên chạy thật xa, cố gắng bứt khỏi vùng an toàn, bạn sẽ nhận ra rằng những sợi xích nào đang trói chân bạn? Khi nhận ra được sợi xích, bạn có cơ hội để thoát khỏi nó. Không thể thoát khỏi những hệ thống đang ràng buộc bạn, bạn sẽ không thể tạo hệ thống cho riêng mình, và điều đó có nghĩa bạn không có giá trị để trao đổi.

Bạn nói rằng điều tôi nói chỉ là không tưởng, chúng ta làm sao có thể thoát được hệ thống, vì thoát khỏi hệ thống này cũng sẽ chỉ rơi vào hệ thống khác. Có hề gì! Càng thoát được nhiều hệ thống, chúng ta sẽ càng tiến gần đến Sự Thật về con người. Tôi cho rằng, trên đời này, chẳng có hệ thống nào đáng để tuân phục hơn hệ thống vũ trụ. Và nếu có cách nào đó để tôi thoát khỏi hệ thống ấy, tôi cũng sẽ chẳng ngần ngại gì để chủ động vận hành vũ trụ, rồi một ngày nào đó có thể tôi rời bỏ hệ thống vĩ đại đó và khám phá một hệ thống khác bí ẩn hơn. Đó là con người tôi hướng tới, đó là con người tôi sẽ trở thành, đó là lý tưởng mà tôi đeo đuổi: Một con người tự do khám phá không bao giờ ngừng nghỉ.

Hà Thủy Nguyên

 

(1)   Ám chỉ câu chuyện Prometheue ăn cắp lửa của Olympia cho loài người

(2)   Ám chỉ câu chuyện Adam và Eva trong Sáng Thế ký

(3)   Ám chỉ chuyện Hậu Nghệ bắn rơi 8 mặt trời

(4)   (5) Hai triết gia Khai Sáng của thế kỷ 18

 

Share

23 Comments

  • Với bài này chắc là có 4 loại độc giả:
    – ai đồng tình thì đã đồng tình từ trước rồi
    – ai ở quan điểm khác sẽ khó mà thống nhất, bởi bài này đưa ra khẳng định hơi gấp mà không dẫn dắt chứng minh từng bước. Hoặc chuyển ý hơi rời rạc, cũng cần người đọc có khung sẵn trong đầu để nối lại cơ.
    – nhóm 3 là đọc không hiểu gì
    – nhóm 4 đọc lướt và like bởi ảnh hưởng cá nhân người viết hoặc Book Hunter :))

    Đọc bài này, em thấy để thuyết phục thêm những đối tượng khác dần open với góc nhìn này cần làm rõ:
    – cách sống theo value based
    – sống theo expectation của người khác thì thế nào, và tại sao nên sống theo (gần) SỰ THẬT
    Mỗi ý này chắc cần 1 chuỗi bài dẫn dắt và chứng minh từng bước.
    Còn phần sự thật của tồn tại, kết nối với tổng thể thì chắc từ từ, hoặc người nào thắc mắc đến độ này chắc họ có thể tự học.

    • Hì hì… Book Hunter đã thống nhất từ trước rồi… Không có ý định thay đổi nhận thức của ai cả. Book Hunter chia sẻ quan điểm, kiến thức là để cho những người có cùng nhận thức ở đâu đó trên thế giới biết rằng họ không hề lạc lõng. Còn ai không đồng tình có thể tự do tìm những trang mà họ ưa thích hơn.

    • Phạm Khánh Hòa vừa chạy ra khỏi hệ thống tiếng Việt gần như được mặc định trong tiềm thức và bước vào SỰ THẬT. Vâng, đó là value based, expectation. Vâng, đó là ngôn ngữ thần thánh chứng tỏ đẳng cấp của anh.

    • Nếu bài viết này làm như bạn Phạm Khánh Hòa nói, là “để thuyết phục thêm những đối tượng khác dần open với góc nhìn” thì khác nào đang cố gắng xây dựng một hệ thống và đẩy các độc giả vào hệ thống đó 🙂

  • tạo phản hay thụ động thì đúng hơn , đằng sau bài viết là cái kích thích con người tạo phản chế độ

  • Cái này giống phim Ma trận và V for Vandetta + thêm với Fight Club. Nhân vật trong Fight Club bị 1 căn bệnh đó là isomnia, 1 kẻ nửa tỉnh nửa phê trong xã hội loài người, cho đến khi hắn gặp 1 thằng bad guy phá tan tất cả các quy luật xã hội, hắn thik làm gì hắn làm và giường như ko ai làm j đc hắn, ko hệ thống, ko tiền, ko nhà…nhưng hắn là hắn, ko một áp lực xã hội nào có thể đè lên, ko luật pháp, ko niềm tin, ko giới hạn, sống 1 cách tự nhiên và đúng bản năng. 1 cuộc sống tự do về tư tưởng.

  • Vấn đề là bạn không biết hệ thống vũ trụ nó là cái gì để tuân thủ ? Hoặc bạn đang ao ước và ảo tưởng về hệ thống abc mà bạn cho là hệ thống vũ trụ. Có thể một lúc nào đó mệt mỏi và chán nản sau khi đã vùng vẫy chúng ta mới nhận ra được những tác động của mình với môi trường xung quanh như thế nào. Phần trên khá hay nhưng kết luận làm tôi nghi ngờ về độ chín của tác giả 🙂

  • có lẽ mình là người cùng ý tưởng vs Book hunter, nên ko phản bác gì hết. Ngoại trừ:

    “…anh ta buộc phải học thật tốt kiến thức ở trường và ních cho đầy não những gì người ta dậy anh. Rời khỏi trường, anh ta nhận ra rằng mấy thứ vớ vẩn trường dậy chẳng …..”

    dậy –> dạy chứ.

    Đây là điều mình đang làm mỗi ngày :v trải nghiêm r nên không thấy gì để phản bác cả.

  • OMG! Em thích chị quá đi!! Chị có phiền không nếu e cóp pi bài này lên tường ( tất nhiên là trích nguyên nguồn) :))

  • @Phạm Khánh Hòa : Có thêm một nhóm nữa trong tâm thức đã có nhận thức về trạng thái zoombie của mình, nhưng ý niệm còn chưa rõ ràng. Thì bài này sẽ làm sáng tỏ những ý niệm ấy.

    Mình sẽ giải thích rõ hơn chỗ này, có nhiều lúc bạn đọc một câu nói của ai đó, và thấy tâm đắc. Kiểu như là ‘Càng ra ngoài tiếp xúc càng thấy mình nhỏ bé” đi, thì có nghĩa là bạn đã có những trải nghiệm mở mang tri thức như vậy rồi. Nhưng có điều là bạn chỉ chưa đúc rút nó thành kinh nghiệm ở dạng ngôn ngữ thôi.
    Tương tự như thế, nhiều người đã nhận ra cuộc sống của mình đang không ổn, nhàm chán lặp đi lặp lại, nhưng chưa đúc rút được thành ý niệm, thì đây sẽ là bài viết cực kỳ bổ ích cho họ bởi: Bài viết sẽ giúp họ biết một cách rõ ràng vấn đề của mình, qua đó định hướng được hướng đi nào tốt nhất để giải quyết cái trạng thái zoombie ấy. Lấy ví dụ cụ thể, thì bài này giới thiệu nhiều khái niệm mới, thì mình có thể search google những khái niệm ấy để đọc thêm, hay chí ít là pm người viết để hỏi cụ thể. vân…vân.

  • Câu hỏi được đặt ra nên là đó là một hệ thống tốt hay một hệ thống xấu. Bản thân một người hoàn toàn có thể tách mình ra khỏi một hệ thống nhờ việc đi ra khỏi nó. Không ai phản đối chuyện đó, đó là sự khác biệt lớn so với ma trận. Sự thực hiện tại có nhiều người thoát ra khỏi hệ thống. Họ tìm những nơi xa xôi, sống một mình và tậm hưởng cuộc đời. Ngược lại, khi bạn không muốn thoát ra khỏi hệ thống đó, bạn sống trong đó và tác động vào nó thì bạn tất nhiên phải nhận lại những phản hồi. Phản hồi tốt hay xấu thì tùy thuộc vào hệ thống.
    Vậy nên trong thời đại này, khi mà sự kết nối là quá mạnh mẽ trên những luồng thông tin và thế giới mạng. Câu hỏi quan trọng là hệ thống tốt hay xấu.

Leave a Comment