Bài lưu trữ Triết học - Tôn giáo

ĐẠI DỊCH COVID-19 LÀ LỜI NHẮC NHỞ VỀ ĐIỀU GÌ ĐÓ ĐÃ ĐÁNH MẤT TỪ LÂU

Hunters
Written by Hunters

Trong nỗ lực xây dựng lại một thế giới bị rạn vỡ, chúng ta sẽ có cơ hội lựa chọn một cuộc sống ít vội vã hơn.

Khoảng năm 1600, thời tiết ở phần lớn châu Âu tương đổi mát mẻ, trong giai đoạn sau của cái được gọi là Thời kỳ Băng hà Nhỏ. Trên thực tế, nó kéo dài khoảng 300 năm. Mùa đông lạnh lẽo còn mùa hè ẩm ướt và se lạnh, làm giảm đáng kể mùa sinh trưởng của sinh vật. Mất mùa. Người chết đói. Nhưng sự thay đổi thời tiết đã buộc ngư dân Anh, Pháp và Hà Lan chế tạo những chiếc thuyền cải tiến, có khả năng đánh bắt hải sản xa hơn về phía Tây và sống sót sau những chuyến đi dài qua vùng biển đầy đá ngầm. Không còn nghi ngờ gì nữa, một số nghề đóng thuyền mới đã dẫn đến những con tàu ngày nay.

Sự đổi mới thường phát sinh trong các thời kỳ xảy ra tai họa. Trong những tuần gần đây, chúng ta đã thấy những phát minh đáng hoan nghênh như vậy nảy mầm trong cuộc khủng hoảng khủng khiếp do virus corona gây ra. Ví dụ, hãy xem xét nhiều nền tảng (platform) mới để giảng dạy trực tuyến, hoặc sử dụng nhiệt kế thông minh kết nối bluetooth giá rẻ có thể truyền dữ liệu và định vị của một người bị dương tính với virus corona đến cơ sở dữ liệu ở xa, hay các thành viên của Dàn nhạc Giao hưởng Toronto biểu diễn cùng thời điểm tại 29 địa điểm khác nhau bằng cách sử dụng điện thoại thông minh của họ

Trong thời điểm tồi tệ, sự đổi mới có thể xảy ra trong thói quen của tâm trí, cũng như trong các công nghệ mới. Bây giờ, đại dịch COVID-19 đáng sợ có thể tạo ra một sự thay đổi như vậy bằng cách buộc nhiều người trong chúng ta phải sống chậm lại, dành nhiều thời gian hơn để suy ngẫm về bản thân, tránh xa sự ồn ào và vội vã của thế giới. Có nhiều thời gian yên tĩnh, riêng tư, trầm lặng hơn, chúng ta có cơ hội suy nghĩ về việc chúng ta là ai, với tư cách là một cá nhân và đồng thời là một thành viên của xã hội.

Thói quen của tâm trí và của lối sống không dễ dàng thay đổi. Chúng ta dần dần trượt vào những thói quen của cuộc sống mà không hay biết, như đã quá quen với việc sống trên một con phố ồn ào đến nỗi ta không thể rằng nhớ khu phố này từng yên tĩnh trước đây. Nhiều xung lực mạnh mẽ tấn công để đánh thức chúng ta khỏi giấc ngủ. Bây giờ chúng ta đã bị tấn công. Chúng ta có cơ hội để nhận thấy: ta đã sống quá nhanh. Ta đã bán rẻ đời sống bên trong của mình cho quỷ dữ để đổi lấy tốc độ, hiệu quả, tiền bạc, siêu kết nối, “tiến bộ”.

Kể từ cuộc Cách mạng Công nghiệp, nhịp sống đã được thúc đẩy bởi tốc độ của thương mại và kinh doanh. Và đến lượt nó, tốc độ kinh doanh đã được thúc đẩy bởi tốc độ truyền thông. Vào những năm 1830, thiết bị liên lạc mới và nhanh, là điện báo, có thể truyền thông tin với tốc độ khoảng 3 bit một giây. Tốc độ này đã tăng lên khoảng 1.000 bit một giây vào giữa những năm 1980 với sự ra đời của Internet. Ngày nay, tốc độ này là 1.000.000.000 bit một giây. Sự gia tăng năng suất tại nơi làm việc, cùng với phương trình tiền bạc-thời gian, đã dẫn đến nhận thức sâu sắc của chúng ta về việc sử dụng thời gian cho thương mại và cho các mục tiêu định sẵn.

Kết quả là, chúng ta đã tạo ra một lối sống điên cuồng, trong đó không một phút nào bị lãng phí. Quãng thời gian 24 giờ quý giá của mỗi ngày được nâng lên đặt xuống, mổ xẻ và giảm xuống thành các đơn vị hiệu quả, mỗi đơn vị kéo dài 10 phút. Ta trở nên kích động và tức giận trong phòng chờ của một phòng khám nếu ta đã phải đợi từ 10 phút trở lên. Ta trở nên thiếu kiên nhẫn nếu máy in laser của ta không đạt được tốc độ ít nhất năm trang một phút. Ta không thể ngồi yên trên ghế trong 10 phút. Và ta phải được kết nối với mạng Internet mọi lúc. Ta mang theo điện thoại thông minh và máy tính xách tay của mình vào kỳ nghỉ. Ta xem email của mình tại các nhà hàng hoặc kiểm tra tài khoản ngân hàng trực tuyến của mình khi đi dạo trong công viên. Ta đã trở thành nô lệ cho các cuộc hẹn khẩn cấp và danh sách việc cần làm của mình, và trở nên nghiện với sự kích thích không ngừng nghỉ của thế giới bên ngoài. Một nghiên cứu ngắn ngủi, nhưng ít được thảo luận đến, của Đại học Hertfordshire phối hợp với Hội đồng Anh, cho thấy tốc độ đi bộ của người đi bộ ở 34 thành phố trên thế giới đã tăng 10% chỉ trong giai đoạn 10 năm từ 1995 đến 2005. Và tất cả điều này đã xảy ra một cách vô hình. Dần dần, tiếng ồn và tốc độ của thế giới đã tăng lên, đến nỗi chúng ta khó có thể nhớ về một kỷ nguyên chậm chạp và yên tĩnh, khi ta có thể để tâm trí mình lang thang và suy nghĩ về những gì mình muốn nghĩ, khi ta có thời gian để xem xét nơi mình đã đi và những gì mình tin tưởng.

Nhưng bây giờ chúng ta đang bị tấn công. Giờ đây, khi nhiều công sở ngừng hoạt động, các nhà hàng, rạp chiếu phim, các cửa hàng in ấn và siêu thị đóng cửa, nhiều người trong chúng ta dành 24 giờ mỗi ngày để sống trong những nơi trú ẩn nhỏ bé là ngôi nhà mình, đột nhiên ta thấy mình cô đơn với những suy nghĩ của mình. (Không bao gồm những người giống như những anh hùng đang làm trong ngành y tế hay thương mại, cha mẹ có con nhỏ, hoặc chăm sóc người già cần được chú ý liên tục). Ở nhà, thời gian và không gian đã mở ra trong tâm trí chúng ta.

Ngay cả đối với những người tiếp tục công việc của họ bằng cách làm việc trực tuyến, thì lịch trình cũng đã trở nên linh hoạt hơn. Nhu cầu đã giảm sút. Các thói quen hàng ngày đã bị gián đoạn. Chúng ta đột nhiên có một quỹ thời gian tự do và rời rạc. Thảm họa khủng khiếp này đã giải thoát chúng ta khỏi nhà tù của cuộc sống theo thời gian biểu. Ít nhất trong vài tháng, chúng ta có cơ hội sống chậm lại. Trong quá khứ, chúng ta đã có rất ít cơ hội để làm điều đó, do bị cuốn theo làn sóng của thịnh vượng và của tốc độ trong thế giới hiện đại.

Điều gì có thể được tìm thấy lại với một cuộc sống ít vội vàng hơn? Đầu tiên, như nhiều người đã lưu ý và như tôi đã thảo luận trong cuốn sách “Ca ngợi thời gian lãng phí” của mình, đơn giản là sự bổ sung cần thiết đến từ việc không làm gì đặc biệt, từ việc đi bộ một quãng dài mà không có đích đến, từ việc tìm kiếm một vài khoảnh khắc lặng lẽ tránh xa sự ồn ào của thế giới. Tâm trí của ta cần nghỉ ngơi. Tâm trí của ta cần thời gian để tĩnh lặng. Nhu cầu như vậy đã được công nhận trong hàng nghìn năm. Nó được mô tả sớm nhất là vào năm 1500 trước Công nguyên, trong các truyền thống thiền định của Ấn Độ giáo và sau này là trong Phật giáo. Đây là một đoạn văn cổ trong Kinh Pháp cú: “Khi một tu sĩ đi vào một nơi trống rỗng và làm dịu tâm trí của mình, [anh] trải nghiệm sự an lạc nhiều hơn tất cả những người khác”.

Cùng với sự tự do nhất định, thoát khỏi cuộc sống theo thời gian biểu, chúng ta sẽ gia tăng sự sáng tạo của mình. Các nhà tâm lý học từ lâu đã biết rằng sự sáng tạo phát triển mạnh khi không bị ràng buộc về thời gian. Nhạc sĩ Gustav Mahler thường xuyên đi bộ ba hoặc bốn giờ sau bữa ăn trưa, dừng lại để ghi lại những ý tưởng trong cuốn sổ tay của mình. Nhà phân tâm học Carl Jung đã suy nghĩ và viết lách sáng tạo nhất khi ông từ bỏ các buổi trị liệu bận rộn đến khó tin của mình ở Zurich để về vùng nông thôn Bollingen, Thụy Sĩ. Khi nào bế tắc trong sáng tác, nhà văn Gertrude Stein sẽ đi lang thang về vùng nông thôn nhìn ngắm những con bò.

Chúng ta và con cái của chúng ta cần nhiều thời gian hơn để chơi. Trong một báo cáo lâm sàng năm 2007 của Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ, bác sĩ Kenneth R. Ginsburg đã viết rằng trò chơi “cho phép trẻ em sử dụng khả năng sáng tạo của mình trong khi phát triển trí tưởng tượng, khéo léo và sức mạnh thể chất, nhận thức và cảm xúc”. Tuy nhiên, “nhiều trẻ em đang được nuôi dạy với phong cách ngày càng vội vã, đầy áp lực, vốn có thể hạn chế các lợi ích mà chúng sẽ có được từ các trò chơi tự do”. Với sự chậm lại của cuộc sống hiện nay do virus corona gây ra, chúng ta đang chứng kiến sự bùng nổ của những ý tưởng sáng tạo và đổi mới ở nhiều nơi trên thế giới. Ở Ý, những công dân bị cách ly đang hát từ ban công. Nhà văn đã tạo ra các blog mới. Cha mẹ đã phát triển các dự án nghệ thuật mới cho con cái của họ.

Bù lại, chúng ta có thể tìm lại điều gì đó khéo léo hơn, tinh tế hơn, gần như không thể đặt tên. Đó là sự phục hồi đời sống nội tâm của chúng ta. Tôi muốn nói rằng đời sống nội tâm là một phần của chúng ta đang tưởng tượng, mơ ước, khám phá, liên tục đặt câu hỏi: tôi là ai và điều gì là quan trọng đối với tôi. Nội tâm của tôi là tự do đích thực của tôi. Nội tâm của tôi kết nối tôi với chính tôi, và sâu thẳm ở trong tôi. Ánh sáng và và mặt đất nuôi dưỡng nội tâm của tôi là sự cô độc và những suy tư cá nhân. Khi tôi lắng nghe nội tâm của mình, tôi nghe thấy hơi thở của tinh thần mình. Những hơi thở đó thật nhỏ bé và tinh tế, tôi cần sự tĩnh lặng và chậm rãi để nghe chúng. Tôi cần không gian im lặng rộng lớn trong tâm trí của tôi. Tôi cần sự riêng tư. Không có hơi thở và tiếng nói của nội tâm, tôi sẽ là một tù nhân của thế giới điên cuồng xung quanh tôi. Tôi sẽ là một tù nhân của công việc, tiền bạc và tiện nghi của tôi. ‘Tôi là ai?’, tôi cần sự chậm rãi và sự tĩnh lặng để suy ngẫm câu hỏi đó.

Đôi khi, tôi hình dung nước Mỹ như một con người, và nghĩ rằng, giống như một con người, toàn bộ quốc gia chúng ta cũng có một nội tâm. Như vậy, nếu quốc gia của chúng ta nhận ra rằng nó có một nội tâm, liệu nó có nuôi dưỡng nội tâm đó, lắng nghe hơi thở của nó để biết nước Mỹ là ai, nó tin vào điều gì, và nó sẽ đi về đâu? Nếu công dân của quốc gia này, như tôi, đã đánh mất thứ gì đó của chính bản thân mình, thì toàn bộ quốc gia sẽ thành cái gì? Nếu quốc gia chúng ta không thể lắng nghe nội tâm của mình, làm sao nó có thể lắng nghe quốc gia khác? Nếu quốc gia chúng ta không thể tự tạo cho mình tự do nội tâm thực sự, làm sao nó có thể giúp cho quốc gia khác đạt tới tự do? Làm thế nào quốc gia của chúng ta có thể tự mình có được sự hiểu biết, tôn trọng và cùng tồn tại hài hòa với các quốc gia và nền văn hóa khác, để chúng ta có thể thực sự đóng góp cho hòa bình và hạnh phúc trên thế giới?

Giống như nhiều người trong chúng ta, tôi sẽ có cơ hội suy ngẫm trong vài tháng. Nhưng sự tự suy ngẫm như vậy, một xu hướng như vậy với nội tâm, thật tiếc, không phải là một sự kiện kéo dài mãi mãi. Việc suy ngẫm nên là một phần của một cuộc sống có chủ đích, như Henry David Thoreau từng nói. Và cuộc sống có chủ đích đó đòi hỏi một sự thay đổi lâu dài về lối sống và thói quen. Vào một thời điểm nào đó trong tương lai, chúng ta sẽ khống chế được virus corona. Sẽ có (và đã là) những nỗi đau ghê gớm, có những người nằm xuống, suy thoái kinh tế khủng khiếp. Nhưng bi kịch đó không nên được phóng đại. Trong nhiều năm tới, chúng ta sẽ cố gắng cùng năm nắm tay xây dựng lại thế giới bị rạn vỡ. Và có lẽ lối sống chậm hơn trong những ngày tháng này có thể giúp gắn các mảnh vỡ lại với nhau. Và một lối sống chậm hơn, suy niệm nhiều hơn như thế có thể được định hình một cách chắc chắn./.

Alan Lightman, The Atlantic, 1/4/2020

* Alan Lightman là một nhà văn và nhà vật lý giảng dạy tại Viện Công nghệ Massachusetts (MIT), Hoa Kỳ.

Nguyễn Trung Kiên dịch

(Tham khảo lịch sử chính trị Hoa Kỳ qua cuốn sách được xuất bản trong năm 2020 Nước Mỹ chuyện chưa kể tại đây)

Share

Leave a Comment